mánadagur 16. november 2015síða 6

Mánadagur 16. november 2015 · Nr. 132 6 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Danjal av Rana Tað er als ikki einfalt at skil­ greina, hvat yvirgangur er. Ymiskir bólkar hava ofta stóran egináhuga í, at skil­ greina yvirgang á ein hátt, ið tæn­ir sínum egna endamáli best. Hetta merkir, at tað eru ymiskar meiningar um, hvat skal roknast sum yvir­ gang­ur og hvat ikki. Ein yvir­gangs­maður í mínum huga­heimi kann vera ein fræls­is­stríðsmaður í tínum huga­heimi, til dømis. Van­lig­ asta skilgreiningin er tó nak­ að soleiðis: Yvirgangur er skipað nýtsla av harðskapi ella oyðing – ella hóttanum av hesum – av ikki-statligum pørtum móti ikki-stríðandi við tí endamáli at skapa ótta, fáa uppmerksemi um eitt mál og at ávirka atferðina hjá øðrum enn teimum, sum eru beinleiðis ávirkaði av yvirganginum. Yvirgangur er eitt slag av harð­skapi, eins og gerilja­ kríggj, vápnaður uppreistur og sabo­tasja, fyri at nevna nøk­ur. Eitt, sum vanliga eyð­ kennir yvir­gangs­atsóknir er tó, at tær hava eitt greitt pol­ it­iskt mál. Ein treyt fyri, at eitt álop skal nevnast fyri eitt yvir­gangs­álop er, at tað er framt av einum felagsskapi og ikki eini tjóð. Við øðrum orð­um, so eru tað ikki-stat­ ligir leikarar, sum fremja yv­ir­gangsálop, tó at mangir yv­ir­gangs­fe­lagsskapir hava fing­ið stuð­ul frá stjórn­um í ym­iskum londum, so sum Hizbollah úr Iran. Endamálið við yvirgangi er eittans – at skapa ótta. Mál­ið í sjálvum sær er ikki at spreingja eitt flogfar, at drepa nakrar teknarar ella steðga eini konsert og skjóta frá hond. Yvirgangsálopini spæla ein leiklut í eini størri heild, tað er eitt tól fyri at røkka einum hægri enda­ máli. Alfred Hitchcock, meist­ ar­in innan ræðufilmar, verð­ ur endurgivin fyri at hava sagt, at ræðslan er ikki í sjálv­ um brestinum, men í var­hug­ an av brestinum (The terr­or is not in the bang, it is in the antici­pa­tion of the bang). Tað er júst hesum, yvir­gangs­ kropp­ar gera sær dælt av. Við at fremja yvirgangsálop loypa teir ótta á fólk, óttan fyri, at hetta kann henda aft­ ur, nær sum helst, hvar sum helst. Nógvir bólkar royna eis­ ini at nýta yvirgang sum eitt amboð fyri at fáa upp­ merk­semi. Eitt stórt yvir­ gangs­álop verður heilt víst end­ur­givið í øllum heimsins miðl­um, og tú fært øll heims­ins eygu vend móti tær. Hetta gevur tær góðan møgu­leika at breiða tín boð­ skap ella leggja trýst á ávísar mynd­ugleikar.­ Tær fýra bylgjurnar Granskarar tosa nú á døg­ um um fýra bylgjur av yv­ ir­gangi. Frá 1880 til 1920 er anarkistiska bylgjan, sum byrj­aði í Russlandi. Fremstu yv­ir­gangsatsóknirnar hesa tíð­ina vóru avrættingar av stjórn­ar­leiðarum. Frá 1920 byrjar yv­ir­gang­ ur móti hjá­landa­veld­un­um at gerast alsamt van­lig­ari, serliga eftir at sátt­málin í Versailles varð und­ir­skriv­ að­ur í 1919. Enda­mál­ið var tjóð­skap­ar­ligt frælsi, málið fyri at­sókn­un­um vóru ofta løg­regla og her­menn og yvir­ gangs­at­sókn­ir spældu ein týð­andi leiklut í stovnanini av tjóð­um sum Írlandi, Ísrael, Kypros og Algeria. Frá 1955 byrjar bylgjan við vinstra­vendum yvirgangi. Viet­namkríggið veitti nú íblást­ur­in og vóru tað nú í stór­an mun vinstrahallir felags­skapir, ið fingust við yvir­gang. Hesir felagsskapir rændu 700 flogfør upp á 30 ár og vóru eisini kendir fyri at taka gíslar. Eisini gjørdist tað nú alsamt vanligari at gera seg inn á USA og amer­ ik­anskar borgarar. Hendan bylgj­an byrjaði av álvara at fána burtur eftir at kalda krígg­ið endaði. Tað skal tó sig­ast, at seinastu árini er tal­ ið á vinstrahallum yvirgangi far­ið at veksa aftur. Frá 1979 og fallinum hjá Shahinum í Iran byrj­ ar fjórða bylgjan, sum er átrúnaðarliga bylgj­an. Í 1968 var eingin yv­ir­gangs­fe­lags­ skap­ur mettur at hava eitt átrún­að­arligt grundarlag, men í 1995 var umleið helvtin átrún­að­arligir b­ólkar, og tað er ikki til at dylja yvir, at ein stórur partur av hesum vóru isl­amskir. Talið av átrún­að­arliga grundaðum yvir­gangs­álop­um er serliga voksið síðani 2001. Álopið, sum jap­anska sektin Aum Shinri­kyo framdi móti und­ ir­grundsbananum í Tokyo í mars 1995 verður ofta mett sum fyrsta álopið í hesi nýggju bylgjuni av átrún­að­ arliga grundaðum yvirgangi. Nýggju átrúnaðarligu yv­irgangskropparnir vóru mett­ir at vera vandamiklari, at­sóknirnar deyðiligari, og ikki minst, sannlíkindini at teir nýttu sjálvmorðsálop ella hóptýningarvápn væl størri. Gransking vísir tó, at hesar metingar eru ikki heilt sannar. Átrúnaðarlig yv­ir­gangsálop eru ikki meiri deyði­lig í sjálvum sær, men hægra talið á álopum ger at fleiri doyggja tilsamans. Hóast átrún­að­arligir yvir­ gangs­fe­lags­skap­ir ofta nýta sjálv­morðs-at­sókn­ir, so er tað als ikki teirra van­ ligi taktikkur. Hóp­týn­ing­ ar­vápn eru ikki nýtt enn, í øllum før­um ikki síð­ani Aum Shin­rikyo nýtti nerva­ gass í und­irgrundini í Tokyo. Harafturímóti gerst tað al­ samt vanligari, at ein­sa­mall­ ir per­són­ar loypa á fólk við knív­um ella skot­vápn­um í manna­múgv­um. Hugsanin er, at jú minni arbeið­ið krevst til fyri­reik­ing­ar­nar, sum til døm­is at nýta knív ella skot­ vápn held­ur enn bumb­ur, jú minni eru sann­lík­indini, at trygd­ar­løg­regl­an fær frænir av tí, tú gert. Tað er tíverri líkt til, at yv­ ir­gangur fylgir sama mynstr­ ið, sum annað lóg­loysi. So hvørt, sum mynd­ug­leikarnir læra seg at hand­fara ein trup­ul­leika, broyt­ast for­ treyt­irnar, og yvir­gangs­ kropp­arnir finna nýggjar mát­ar og hættir at breiða sín ræðu­leika. yvirgangur Átrúnaðarligur setur dagsskrán Áður var talan í stóran mun um yvirgang sprotnan av hugsjónarligum ella tjóðskaparligum ávum, men seinastu 20 árini er hann í alsamt størri mun vorðin átrúnaðarligur.