týsdagur 1. desember 2015síða 14

Mikudagur 2. desember 2015 · Nr. 139 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vilmund Jacobsen Tá tú hevur verið vanur við at hoyra fuglaljóð, allar tónar í einum tónleikastykki, og tú hevur hoyrt alt, sum fólk siga í einari veitslu, er tað náttúrliga eitt brek at liva við niðursettari hoyrn. Tíverri er einki eintýtt svar upp á, hví mong hava versnandi hoyrn, tá tey eldast. Ein av orsøkunum er, at sansing­ ar­træðrirnir – ella sansahárini – í oyra­sniglinum við tíðini hvørva. Í mun til eitt nú fuglarnar, fáa menniskju ikki nýggjar sansingar­ træðrir, sum eru avgerandi fyri okk­ara hoyrn. Sansingartræðrirnir umskapa nevniliga ljóðbylgjur til impulsir, sum verða sendar víðari til hoyrn­ ar­nervina og haðani til heilan. Innan gransking er fokus á, hvussu rótkyknur úr øðrum pørt­ um av kroppinum kunnu verða við til at fyribyrgja og við­gera vers­ nandi hoyrn, har sansingar­træðr­ irnir eru oyðilagdir. Enn er tó eingin viðgerð sum ger, at menniskju kunnu framleiða nýggjar træðrir. Arvalig viðurskifti Arvalig viðurskifti hava eisini sín stóra týdning, tá ræður um niður­ setta hoyrn hjá vaksnum. Tó er ikki greitt, hvørt talan er um smáar broytingar í fleiri hoyriílegum - ella, um talan er um bæði arvaligar og ikki arvaligar tættir. Eitt djúptøkið arbeiði við at kort­leggja okkara ílegur ger, at stór vitan er um tað arvaliga við niður­ settari hoyrn. Eitt nú er greitt, at í minsta lagi helvtin av øllum var­ andi trupulleikum við hoyrnini eru arvaligir. Men, tað trupla er, at fleiri enn 100 ílegur hava týdning fyri okkara hoyrn. Í dag hevur læknaheimurin nøvn­ini á fleiri av hesum ílegum, sum kunnu rutinu-kannast, og hetta gevur betri møguleikar at hjálpa tí einstaka. Hvørja ferð ein nýggj hoyri-ílega verður staðfest, fæst týdningar­ mikil vitan um, hvørjir virknaðir í hoyriskipanini eru órógvaðir. Nýggj vitan byrtir undir vón­ ir­nar um at kunna menna eina skrædd­araseymaða viðgerð fyri fólk við niðursettari hoyrn - eina við­gerð, sum kann tilpassast tørv­ inum hjá tí einstaka. Møguleikarnir fyri einari genetiskari greiði av or­søkini til niðursetta hoyrn eru mun­andi betraðir seinastu fáu árini. – Orsøkirnar til viðføddar hoyri­ trupulleikar og niðursetta hoyrn millum vaksin eru nógvar. Tí er tað týdningarmikið at finna út av, um tað eru fleiri fólk í somu familju, ið eru rakt. Blóðroyndir kunnu eisini vísa genetiskar broytingar. Tað sigur Lisbeth Tranebjærg, sum er kliniskur professari í tí, sum rópt verður genetisk audiologi. Ytru viðurskifti Aftrat arvaligari niðursettari hoyrn kunnu tað eisini vera ein røð av øðrum »ytru« viðurskiftum, sum kunnu ávirka hoyrnina. Talan kann eitt nú vera um sjúku, ígerðir, strálu-og kemoviðgerð, sum hava sína ávirkan. Larmur gevur ikki bara tinnitus, men kann eisini geva niðursetta hoyrn. Samanbera vit nútíð­ar arbeiðspláss við ídnaðar­verk­smiðj­ urnar í sínari tíð, er stórur munur á ljóðstignum. Arbeiðseftirlitið hevur greiðar reglur og vegleiðingar um larm, men hinvegin ganga nógv ung runt við hørðum tónleiki í oyr­ unum, kanska upp í fleiri tímar um dagin. Royndir við djórum hava víst, at sjálvt ljóðskaðin, sum tykist vera fyribils, hevur ein nega­ tivan langtíðarvirknað á nerva­ kyknurnar, sum hava samband upp í heilan. Hetta kann merkja, at hørð tónaljóð í oyrunum gjøgnum nøkur ár saktans kunnu elva til niðursetta hoyrn. – Vit sóu hetta longu upp gjøg­ num áttatiárini, har walk-maðurin av álvara vann sær pláss, og í dag lurta nógv ung eftir hørðum tón­ leiki á sínum smart-telefonum. Hvørja ávirkan hetta fer at hava, kann ikki mátast enn, men eg vóni og trúgvi, at tað eru tey fæstu, sum klára at hoyra harðan tónleik fleiri tímar um dagin - og at hesi tískil skrúva niður ella sløkkja fyri tónleikinum. Tað sigur Jesper Yde, yvirlækni á Ríkissjúkrahúsinum, sum starvast innan oyra/ næsa-og hálsviðgerðir og á Audiologiske Klinik, har hann hevur samband við nógvar sjúk­ ling­ar innan hetta økið. Betri hoyritól Tøknin hevur gjørt, at nógvir møgu­leikar í dag eru at fáa hjálp fyri niðursettari hoyrn. Skiftið frá samgildum (analog­ um) til talgild (digtal) hoyritól merk­ir bæði, at hoyritólini ikki eru so stór sum áður, og at møguleikar í dag eru at stilla tey meira neyvt, soleiðis at hoyritólini hóska til tørvin hjá tí einstaka og tey ljóð, sum eru rundan um viðkomandi gjøgnum dagin. Tað ger mun, at tey talgildu hoyri­tólini eisini gera taluna týði­ ligari, eins og tey dempa óvið­kom­ andi ljóðini aftanfyri. Fleiri enn fimmti prosent av øllum dønum yvir sjeyti ár hava niðursetta hoyrn. Mong hava livað við hesum alt lívið, og onnur hava fingið trupulleikarnar sum vaksin. Men, hví versnar hoyrnin, tá vit eldast? HEILSA Hví hoyra vit so illa? TÍ HOYRA VIT At vit hoyra, byrjar við, at luftin ber ljóðið inn í ytra oyrað. Her verður ljóðið leitt gjøgnum oyragongina og inn til ljóðhinnuna. Eins og tá tú slær á eitt trummuskinn, fer ljóðhinnan at sveiggja, tá ljóðið rakar. Rørslurnar í ljóðhinnuni hjálpa ljóðinum víðari inn í innara oyrað, ið er skapt sum eitt lítið sniglahús. Við vætu uttan um seg hevur innara oyrað smáar sansatræðrir, og sveiggini gera, at eisini hesir træðrir røra seg. Hetta leiðir sansaávirkanina yvir til hoyrnarnervina og víðari upp í heilan, ið kennir ávirkanina sum ljóð. Kelda: audionova.dk/ helse.dk – Orsøkirnar til viðføddar hoyritrupulleikar og niðursetta hoyrn millum vaksin eru nógvar, sigur Lisbeth Tranebjærg, professari