hósdagur 3. desember 2015síða 26

FRÍGGJADAGUR 4. DESEMBER 2015 SOSIALURIN 140 26 Loynilig semja um eina kenda ósemju A t gera eina grundlóg skuldi ikki tikið langa tíð, tí flestu grundlógir um okkara leiðir líkjast hvørji aðrari. Kortini hava vit í Føroyum sitið og høsnast við hes­um skjalinum í eini 15 ár. Tað merkir, at yngstu veljararnir sum fara at seta krossin í 2017, dugdu ikki at ganga, tá arbeiðið fór í gongd. Lógir eru so ymiskar Okkara lógarverk er bygt upp eftir eini »trappuskipan«, har danska grund­lógin stendur á ovasta trini. Enda­málið við henni er ikki at siga okk­um vanligu borgarum, hvussu vit skulu liva í gerandisdegnum, men hon skal harafturímóti staðfesta, hvør kann gera lógir og hvat lóg­ gevast kann um. Hon skal tryggja fólka­ræðið í øllum danska ríkinum. Undir Grundlógini hava vit Heima­stýrislógina. Hon gevur Løg­ ting­inum og Landsstýrinum ein part av valdinum, sum Grundlógin ann­ars gevur Fólkatinginum og donsku stjórnini. Síðani hava vit Stýrisskipanar­ lógina. Hon útgreinar í smálutir, hvussu valdið hjá føroyska heima­ stýrinum verður skipað. Og her er tað, at tann stóri spurn­ingurin skal svarast: Hvar í hesi »trappuskipanini« skal før­ oyska Stjórnarskipanarlógin vera? Skulu vit hava eina nýggja grundlóg afturat (ella ístaðin fyri) verandi grundlóg á ovasta trapputrini, ella skal Stjórnarskipanin taka plássið sum verandi Stýrisskipanarlóg nú hevur á triðovasta trini? Velja vit seinnu loysnina, so verður føroyska stjórnar­skipanar­ lógin kortini grundlóg, um Føroyar einaferð í framtíðini gerast ein sjálv­støðugur statur, tí í tí førinum fara bæði danska Grundlógin og Heima­stýrislógin úr gildi. Tvey tey ovastu trinini verða kappað av trapp­uni, og Stjórnarskipanarlógin verður tí ovast. Fólkið er omanfyri lógina Tað avgerandi í einum fólkaræði (demo­kratii) er, at tað er fólkið sum ræður. So tá eg her sigi, at Grundlógin er á ovasta trini, so skal tað takast við tí fyri­varni, at sjálvt endamálið við eini grundlóg er at tryggja, at fólkið er omanfyri lógina. Nógvar tulkingar Tað løgna við donsku grundlógini er, at hon er sera trupul at lesa. Lesa vit hana bókstavliga, so hevur til dømis danska drotningin sera stórt politiskt vald. Hon hevur tað útinnandi valdið, hon velur allar ráðharrarnar, og hon kann eisini koyra fólkatingið frá og skriva út val. Harafturat verður eingin lóg sett í gildi, uttan at drotningin hev­ur skriva undir hana. Men øll sum kenna danskan politikk vita, at soleiðis er veruliga støðan ikki. Drotningin hevur í veru­leik­anum einki politiskt vald, og tað at kongshús framvegis eru í Europa, er úrslit av eini drúgvari søguligari gongd. Tað hevði annars verið púra óhugsandi, at vit nú á døgum høvdu gjørt eina skipan, har fólk úr eini ávísari familju arvaðu trón­una. Heimastýrið er eisini ein tulking Tað at vit hava heimastýri í Føroyum er eisini orsaka av eini víðari tulking av Grundlógini. Grundlógin sigur ann­ars, at Fólkatingið (einsamalt) er lóg­gev­andi ting í danska ríkinum. Tí verður ofta pástaðið, at veruliga vald­ ið liggur í Danmark, men at ein partur av tí er útdeligeraður til Føroya, og spurnartekin verður eisini mangan sett við, um donsku myndug­leik­ar­nir møguliga kunnu taka hesa heimild­ ina aftur. Tað er lítið at ivast í, at tann dagin tá Føroyar fingu heimastýri, var vanliga fatanin, at politiska valdið lá í Danmark, men at donsku myndug­leikarnir góðu frá sær ein part av valdinum til føroyska heima­stýrið. Men fatanin nú (bæði í Dan­mark og í Føroyum) er tann øvugta. Nú tykist breið semja vera um, at valdið í Føroyum liggur hjá Føroya fólki, men at føroy­ ingar útdelegera nøkur málsøki til danskar myndugleikar at um­sita. Tað eru eisini føroyingar sum avgera, hvussu leingi henda skipan­in skal vera galdandi. Hetta hava millum annað fleiri danskir for­sætis­málaráð­harrar sagt. Tað er henda staðfestingin, sum kann verða skrivað í eina stjórnar­ skipanarlóg. Har kunnu vit skriva, at politiska valdið í Føroyum ligg­ur hjá Føroya fólki, men at vit sam­tíðis virða tær skipanir, sum eru gald­ andi. Vit kunnu eisini sláa fast í eini slíkari lóg, at føroyingar hava rætt at siga hesar skipanirnar upp, men at hetta kann ikki gerast, uttan so at ávísar mannagongdir verða fylgdar. Eg dugi ikki at síggja nakran ann­an møguleika at fáa breiða semju um eina stjórnarskipan. Byrjaði sum fullveldisgrundlóg Tá landsstýrið í 1998 sendi ta fyrstu grundlógarnevndina til arbeiðis, var ætlanin at gera Føroyar til ein sjálv­ støðugan stat. Tí skuldi nevndin gera uppskot um føroyska grundlóg, sum skuldi vera ovasta lógin í nýggja stat­inum. Nevndin fekk álagt at gera áset­ingar um valdsbýtið millum lóggevandi, útinnandi og dømandi valdið, ásetingar um grundleggjandi mannarættindi og ásetingar um rættindi og skyldur hjá føroyskum borgarum. Hetta líkist tí, sum grund­lógir vanliga innihalda. Men seinni varð ætlanin um sjálv­støðuga statin slept. Hildið varð tó, at nógv av tí sum arbeitt hevði Tíðargrein Føroyingar skulu á fólkaatkvøðu í seinasta lagið í 2017. Tað hava Javnaðarflokkurin, Tjóðveldi og Framsókn skrivað í samgonguskjalið. Tá skulu vit taka støðu til, um vit vilja hava eina nýggja stjórnarskipan, sum onkur eisini kallar grundlóg Undir Grundlógini hava vit Heimastýrislógina. Hon gevur Løgtinginum og Landsstýrinum ein part av valdinum