hósdagur 10. desember 2015síða 36

FRÍGGJADAGUR 11. DESEMBER 2015 SOSIALURIN 143 36 Eyðun Hansen Yvirskriftin á sein­ asta lesara­brævinum hjá mær, var kanska nakað ógvuslig, men alt byrjaði fyrst í au­gust í ár, tá eg spurdi, um eg kundi fáa upprunatekn­ing-arnar av eina lemminum, sum Magnus Heinason (MH) brúkar til yvirlitstrolingarnar. Tað var eingin trupulleiki, eg skuldi bert kontakta skiparin á MH, og hann segði eg skuldi fáa tær tá teir komu innaftur, men seinri staðfesti skiparin at ongar tekningar vóru umborð. Eg bleiv so vístur til annan mann á Havstovuni, og hann fann heldur ongar tekningar. Nú bleiv eg bara enn meira for­ vitin um, hvussu royndirnar hjá MH, blivu gjøgnumførdar. Tí spurdi eg um tekningar av trolinum, millum­ stykkinum og posanum. Eg fekk tekn­ingina av trolinum eina viku seinri, men ikki fyrr enn hálvan no­vember fekk eg eina tekning til lemmin, sum vóru frá 2009. Tað eru nógvar møguleikar at stilla lemmar, men tað vísir seg, sum eingin kennir hvussu uppruna stillingin var. Tekningina av posanum fekk eg mánadagin í hesi vikuni, og er hon er gjørd í oktober í ár. Út frá teimum tekningum, eg havi fingið, so er meska­støddin í millumstykkinum 135 mm og í posanum 40 mm. Nú blívur lesarin í ørviti av øll­ um hesum tølunum, men tað er sera óvanligt ikki at minka meska­ støddina líðandi, t.v.s. frá 135 mm til 100 til 70, fyri síðan at koma til 40 mm, tí annars fær man tað man kallar “pøsa effektina”, tað er sum man sleipar ein spann eftir sær og tá spannin blívur full, verður vatnið so pressað til síðis frammanfyri. Tá tú hevur 135 mm beint fram fyri 40 mm, so er vandi fyri, at fiskur kann fara út aftur gjøgnum millumstykki. Hetta er ein so stórur feilur, og man hevur ringt við at trúgva at tað bleiv gjørt frá uppruna, men trúgvi heldur at tað er blivið soleiðis, onkutíð tá ið teir hava skift trol. Men alt verður bert gitingar, tá ið ongar upprunatekningar eru til. Eri glaður fyri at eg fekk teir at tekna posa av, tað rokni eisini við, at teir eru. Tí um Magnus Heinason hevði mist posan, so hevði verið ómøguligt at gjørt ein eins posa uttan tekningarnar. Petur Steingrund nevnir í aftur­ svarinum til mín, “at tað er ógreitt í hvønn mun óljóð ávirkar fisk”. Har haldi eg tey áttu at vitað betur, tí óljóð órógvar veiðuna sera nógv, og tað hava nógv skip havt ringar royndir av. Teir kundu bara ringt umborð á onkran trolara, og spurt, tí har høvdu teir fingið eitt greitt svar. Óljóð kann koma frá degi til annan, og um ein ikki fiskar saman við øðrum skipum, er nærum eingin møguleiki, at finna út av tí, uttan at taka ljóð royndir. Trupulleikin hjá Havstovuni nú er, at teir ongantíð hava tikið ljóð royndir, og tí einki hava at samanbera við, og tí kunnu teir ikki vitan nær ella um ljóði hevur broytt seg øll árini. Tað ger, at serian av royndum, teir hava havt MH, øll árini kann verða óálítandi, og serliga um tað møguliga ikki hevur verið sama innstilling á lemminum alla tíðina. Trolið hevur, sum skilst, verið tað sama øll árini, men hvussu hevur samanspæli verið millum troli, millumstykki og posan veri. Men eg vil takka Petur Steingrund fyri at hava givið mær tekningarnar. Um eg skal siga tað sjálvur, so haldi eg at tað er komi nógv burtur úr hesar seinastu fíra mánaðirnar eg havi roynt meg sum granskara. Um hendan skrivingin kundi ført til, at tá Havstovan fær nýtt skipi, so verða ljóð roynd gjørd beinanvegin og fylgdar upp á hvørjum árið, og at góðar tekningar blíva umborð á nýggja skipinum av øllum trolinum og lemmum. Petur Steingrím nevnir í sínum svari, at grundin til at eingin fiskur er, er ikki bara ovurveiða, men eis­ ini grunda á umhvørvi, men tað er sjálvandi bara skipunum farast kann eftir. Havstovan mælti í ár til, at taka allar óbrúktar dagar inn hjá skipinum, sum fiska tosk, fyri síðan at skera teir brúktu dagarnar niður í helvt. Tað vil siga, at tað bert høvdu verið 25% av fiskidøgunum eftir, hjá hesum bólkum. Hetta nú – tá tað verður sagt frá, at nógv meira toskur er til. Samanumtikið má Havstovan gera tilmælið undir ábyrgd, og tryggja sær, at grundarlagið undir til­mælinum byggir á álítandi data. Jónleif Johannesen Javnaðarflokkurin Pensjónin byggir í dag á eina sosiala p e n ­s j ó n s s k i p a n og samhaldsfasta. Meginreglan er, at í Føroyum hava øll rætt til virðilig kor á ellisárum. Grundupphæddin og Samhaldsfasti eru tvey stykkir av somu alin. Tey byggja bæði á sosialu kontraktina millum borgararnar og millum ættarliðini. Vit gjalda øll eftir førimuni inn í hesar skipanir og fáa eins krónutal út. Umframt grundupphæddina og samhaldsfasta, ið ikki verða mótroknað, men standa øllum í boði, er viðbótin partur av pensjónsskipanini. Viðbótin verð­ur mótroknað. Fulla viðbót fáa pen­ sjon­istar, ið hava inntøku minni enn 60.000 kr um árið við síðunar av pensjónini og samhaldsfasta. Hevur ein pensjonistur aðra inntøku, fyri meiri enn 60.000 kr. verður viðbótin mót­roknað. Sosiala pensjónin er slútakslað Í 1959 kom fólkapensjónin. Tá var hon goldin eftir sama leisti, sum sam­ haldsfasti í dag verður goldin eftir. Í 1973 fór fólkapensjónin inn í fíggjar­ lógina og var skattað eins og øll onnur útgjøld. Í 1999 var fólkapensjónin býtt upp í tvey. Skattafría grundupphædd og viðbót. Grundupphæddin er síðani ikki prísjavna og er minka í virði á hvørjum ári. Politiska skipanin hevur í ára tíggju vita av, at tað verða fleiri pensjonistar fyri hvørt fólk á arbeiðsmarknaðinum, sum árini ganga. Í 1959 vóru fleiri enn 15 fólk á arbeiðsmarknaðinum fyri hvønn pen­ sjonist. Í dag eru fýra og framyvir siga útrokningarnar, at tað verða einans tvey fólk á arbeiðsmarknaðinum fyri hvønn pensjonist. Hetta ger at skipanin hevur sera stórar av­bjóð­ ingar. Umframt at skipanin skal leggja uppfyri, at vit gerast fleiri eldri, fekk hon eitt skot fyri bógvin av undan­ farnu samgongu. Undanfarna sam­ gonga valdi at forskatta pensjónir og at brúka peningin til ein skattalætta til hálønt. Hetta gjørdi at sosiala pensjónin í dag er somikið slútaksla, at ikki byggist á hennara herðar aleina. Samhaldsfasti breiðar herðar Í 1992 vóru fyrstu inngjøldini goldin inn í Samhaldsfasta. Samhaldsfasti byggir á solidariska prinsippið, har allir løntakarar rinda sama prosent part av lønini inn, meðan øll fáa somu upphædd út, tá ið tey eru pen­ sjónistar. Hetta merkir at hálønt rinda lutfalsliga meiri enn láglønt inn, men øll fáa somu upphædd út­ aft­ur. Skipanin er sera einføld og kostar nærum einki í umsiting. Hetta kemst av at meginparturin av tí, sum verður goldið inn frá øllum løntakarum síðst í hvørjum mánað, verður kanaliserað beint út aftur til pensjonistarnar, sum allir fáa somu upphædd. Rest­ in verður spard upp í ein grunn, sum hevur til endamáls at standa ímóti avbjóðingini við vaksandi pen­ sjonistatalinum fyri hvørt fólk á arbeiðsmarknaðinum. Undanfarna samgonga kravdi, at allir løntakarar skuldu spara upp til egna eftirløn. Kravið var, at ar­beiðsgevari og arbeiðstakarar skipaðu viðurskiftini á tann hátt, at øll skuldu spara upp til sín sjálvs. Upp­spar­ingin skal hækka prosentvíst eftir hvørjum ári, til hon í 2028 er 15 %. Við at leggja ein part av egnari upp­sparing um til samhaldsfasta, tryggja vit pensjónsøkinum eitt høgt grundstøði. Hendan umlegging kann fremjast uttan at broyta fortreytirnar á arbeiðsmarknaðinum stórvegis, tí kravið um uppsparing er stungið út í korti. At spara ein part upp í felag og ein part upp hvør sær, kostar tað sama sum at spara báðar partarnar upp til sín sjálvs. Hinvegin kann umleggingin styrkja og tryggja pensjónsøkið, tí við at spara størri part upp í felag, er upphæddin vit øll fáa út væl hægri. Á tann hátt tryggja vit eitt hægri grundstøði undir pensjónini, har eingin dettur niður í millum. Samhaldsfasti er ein skipan, ið hevur fleiri fyrimunir. • Samhaldsfasti verður prísvið­ gjørdur • Samhaldsfasti verður skattaður við útgjald, og loysir tí partvíst trupulleikan við forskatting av pensjónum. • Samhaldsfasti verður skattaður við útgjald, so samsvar er mill­um skattakrónur og tal av pen­sjón­ istum. • Samhaldsfasti kostar nærum einki í umsiting • Samhaldsfasti verður ikki mót­ rokn­aður, um ein arbeiðir meðan ein er pensjonist • Samhaldsfasti ávirkast ikki um ein sparir upp sjálvur • Samhaldsfasti mótroknar ikki millum hjún ella inntøku • Við samhaldsfasta fer nógv størsti parturin av pengunum beinleiðis í umferð í Føroyum Samhaldsfasti hevur breiðar herð­ar, og skulu vit áhaldandi halda megin­ regluna, at í Føroyum hava øll rætt til virðilig kor á ellisárum, so mugu vit flyta ein part av grundarlagnum frá sosialu pensjónini yvir á sam­ haldsfasta. Byggja á breiðar herðar Samhaldsfasti hevur breiðari herð­ar og kann lyfta, meðan sosi­ ala pensjónskipanin er, orsaka av forskatting, øktum tali av pen­ sjonistum og manglandi politiskari støðu­takan gjøgnum ára tíggju, vorðin slútaksla. Sosiala pensjónskipanin skal áhaldandi verða ein týðandi partur av okkara pensjón, men fyri at hon aftur skal kunna rætta ryggin, er neyðugt at lætta um ábyrgd hennara í verandi løtu. Hóast vit lætta um byrð­una hjá sosialu pensjónini, dett­ ur eingin niður í millum, tí við henn­ ara lið stendur Samhaldsfasti. Sam­ haldsfasti, ið megnar at taka takið, so allir pensjonistar í 2016 fáa meira at liva fyri. Slútakslað og breiðar herðar KJAK Svar til Havstovuna