fríggjadagur 13. august 2004síða 3

4 Nr. 152 - 13. august 2004 Nr. 152 - 13. august 2004 5 Ein 100 árs markering Thomas S. Anders- sohn Rithøvundur av bókini »Komponisten Hans Jákup Høj- gaard…« 2003 Tað eru í ár 100 ár síðani ein av teimum týdningar- mestu persónunum í før- oyskum tónleikalívi varð borin í heim - nml. kórleið- arin og tónlistamaðurin Hans Jákup Højgaard. Hetta verður markerað m. a. við eini konsert í Fríð- rikskirkjuni inni á Toftum sunnudagin tann 15. august. Højgaard byrjaði virk- somu breyt sína í einari gróðrartíð, bæði í mentan- arlívi og samfelagsgongd. Við tónasmiði sínum, út- setingum og broytingar- starvi sínum nøktaði hann ein tørv eftir tjóðskapar- ligum tilfari á móðurmál- inum. Útlendsk tónaløg og tekstir vórðu býtt burtur fyri føroysk ella løg við føroyskum eyðkenni/ser- merki. Hann bar komandi ættar- liðum vísusiðvenjuna í kór- búna. Skrivaði niður sálmar og vísur, sum vóru um at doyggja, og lærdi fleiri ættarlið, hvat sangur og kórsangur kunnu hava at týða í øllum liðum sínum. »Burtur úr einum lítlum óvitaflokki og einum - væl størri - flokki av ungfólki skapar hann eina harpu sum hann spælir á og fær at lýða tær minstu rørslur við skjarmu sínum. Tað er rætt og slætt lystiligt at hoyra«. Virksemi hansara byrjaði undir hóvligum og lítillát- num viðurskiftum í heim- bygdini og menti seg, sum árini gingu, so stórliga, at nakar neyvan hevði droymt um tað. Sanginspektørens Stedfortræder Ejnar Boe- sen, sum gjørdi eina kunn- ingarferð til føroyskar skúl- ar várið 1936, gav fylgjandi úttalilsi til inspektionen í Danmark um Højgaard og sangundirvísing hansara: »Jeg kan udtale, at hans elever - Børnene i Tofte Skole - sangligt stod højt over Børnene i samtlige andre færøske Skoler (ca. 20) som jeg besøgte, og at de i flere Henseender stod Maal med de bedste i det egentlige Danmark…« Sum kórleiðari bleiv hann gjøgnum sínar kon- sertferðir við Toftakórinum - ikki minst tær, ið man gjørdi til Havnar um jólatíð í tíðarskeiðinum 1937- 1953 - ein fyrimynd og undangongumaður fyri onnur; bæði fyri kórleið- arar og kórsangarar afturat vakti ans fyri kórsangi mill- um manna. Í ummælinum sínum av konsertini í sjónleikarhús- inum í 1937, har Højgaard og sangkór hansara fyri fyrstu ferð sungu, skrivaði William Heinesen fylgj- andi: »Vit Tórshavnarar hava mest sum vant okkum til ta hugsan, at tað finst einki nýmótans sanglív í Før- oyum uttan í høvuðsstað- num; men avgjørt er tað, at vit hava verið á skeivari leið… Sum dirigent hava vit valla sæð hans líka fyrr í Føroyum, hann var alla tíðina eldur og sál og tykist vera tónleikari til botns. Ongantíð áður… er tað komið so týðuliga fram sum hetta kvøldið, at før- oyingar eru eitt sangfólk«. Tað hjá Højgaard og kórum hansara, ið vakti ans, var tann stóra tóna- gávan, tey vístu, og tann reini songurin. »Det må straks siges, at korets kunstneriske stand- ard er forbavsende høj. At sangglæden og dens ægte indlevelse var højst be- mærkelsesværdig og meget smittende« skrivaði recen- centen K. Ø. um konsertina hjá Havnar Sangfelag í Sønderborg í 1958 og helt áfram: »Der blev sunget rent indtil det pinagtige, og intonationerne var flotte…« Sum skilst vann Høj- gaard ikki einans viður- kenning heima í Føroyum uttan eisini uttanlands sum umboð fyri føroyskan kór- sang. Ein onnur síða av hansara listarliga virksemi var iva- leyst tónasmíð - sum vit kunnu ásanna hevur givið fleiri føroyingum fleiri perlur til felagssangin. Eg kann t. d. nevna »Einki er sum summarkvøld við strendur«, »Hon stóð har við rokkin og spann«, »Tórshavn« o. s. fr., o. s. fr. Meginparturin av tóna- verkum Højgaards eru savnað og givin út í søvnini Føroysk Songløg sum komu út í 1951 og 1977. Áhugi hansara fyri at smíða løg rakk um ein mansaldur, líka frá tí at hann var 24 ára gamal og las til lærara festi eyguni við nótaarkið á fyrsta sinni - við sanginum »Tíðin rennur sum streymur í á« til hann um 80 ára aldur orsakað av viknandi eygum kendi seg noyddan at gev- ast. Hjá Højgaard var »før- oyski tónin« eitt lykla- hugtak: av fleiri orsøkum. Skuldi ein fáast við tóna- smíð var siðvenjan ikki týdningarleys. At hann hinvegin eisini tók undir við donsku tónasmiðunum Thomas Laub, Carl Nielsen, Thorvald Aagaard og Oluf Ring - sum gingu undir heitinum »firkløv- eret« var einki hindur fyri sannføring Højgaards. Hann ynskti v. ø. o. at føra »føroyska tónan« aftur til fólkið - ein uppalingarligur tanki hann helt fast við alla ævi sína. Eitt sera gott dømi har hesin føroyski tóni lýsir ígjøgnum er vígslukantatuni »Fedranna tala« Højgaard skrivaði til vígsluna av kommunuskúl- anum í Havn í 1956. Orðini átti Heiðn Brú. »Hann loftaði hini stev- føstu rytmu í hinum før- oysku kvæðunum og tjóð- løgunum, og hann flutti hetta fram á slíkan hátt at nútíðarmaðurin steðgaði á, lurtaði og fataði gongu- lagið hjá farnum ættar- liðum, havið og gjálvið og alt tað, sum føroyskt er - og ikki minst ervalýsið, guds- óttan og forleikan«. Ólavur Michelsen í 14. september 1969:56. Kórleiðarin og tónasmiðurin: Hans Jákup Højgaard 1904-1992 Kim Simonsen Í 1950’inum sóu vit væl- ferðasamfelagið í Norðan- londnum menna seg. Ar- beiðararrørslan var sterk, og ein kollvelting tók ferð. Nú skuldu øll Norðanlond hava vøkstur og vælferð. Tryggleikin skuldi setast í hásæti. Serliga Svøríki gjørdist kent um allan heimin sum landið, ið gjørdist eitt sætt »Fólka- heim«. Nú varð ikki tosað um stættir, men um fólka- ítrott, fólkaleikhús o.s.fr. Undir hesi tíð broyttist áhugin frá ognarrætti til hvussu samfelagsbúðskap- urin skuldi skipast á besta hátt. Vælferðasamfelagið skuldi skapast við at fáa fólk at hava ein vilja og eina stáltrúgv á framburð. Í Noreg gjørdist almuniums- verkið í Årdal sett fram sum ein fyrimynd. Hetta var ein góð tíð fyri tekno- kratar. Hetta var tiðin fyri homo faber & verkfrøð- ingin. Norski filmurin »Salmer fra køkkenet«, er ein skemtilig søga um, hvussu ein teknokratisk nevnd í einari serligari tíð í søguni, gerst til skammar, tá hon vil granska lívið hjá gomlum dreingjum, serliga hvussu teir brúka køkin við posi- tivistiskum og behaviorist- iskari ástøði. Svenska stjórnin hevur sett eina nevnd, ið skal bøta um virkisføri hjá svenskum heimagangandi konum. Teir eru komnir á, at svenska heimagangandi húsmóðirin á hvørjum árið gongur ein tein, ið svarar til túrin frá Svøríki til Kongo. Kunnu teir bøta um hetta, kann túrurin styttast til teinin: Svøríki - Norður- italia. Á ein ella annan máta eru hesir serfrøðingar komnir fram til, at teir mest effektivu kokkarnir, ið finnast eru gamlir dreingir í Noreg. Sviar fara tí í holt við at senda eina fylgi av bilum við húsvognum til Noregs at kanna gamlar dreingir í bygdini Land- stad. Hvør eygleiðari skal sita í køkinum á einum høgum eygleiðarastóli í seks vikur hjá einum goml- um dreingi og niðurskriva alt teir gera. Einabúgvin og eygleiðarin Eygleiðarin Folke skal sita hjá gamla dreinginum Ivar. Hugurin er tó lítil hjá Ivari at lova Folke inn at byrja við. Ivar er ein sannur eina- búgvi. Spakuliga kemur Folke tó innum og hann og einabúgvin byrja eitt langt og mangan stuttligt spæl um at tiga longst. Tað er ikki so ofta vit hoyra um norskan film. Seinastu árini eru tó komn- ir nakrir nýggir og góðir filmar úr Noreg. Eitt stórt frambrot var filmurin »Æll- ing«. Í mun til Danmark og Svøríki er Noreg eitt film- menningarland. Danir hava t. d. Carl. T. Dreyer og Lars von Trier. Sviar Ingmar Bergmann, Bo Widerberg og Roy Andersson os.fr. Norsk filmsøga er í mun til hetta í altjóða høpi eitt óskrivað blað. Tað var t. d. danin Henning Carlsen, ið vann palmurnar við filma- tiseringini av Hamsunsa »Sult«. Men nú byrja norð- menn so smátt at reiðrast. Norski leikstjórin Bent Hamer, ið hevur leikstjórn- að »Salmer fra køkkenet« hevur fyrr leikstjórnað væl- dámda filmin »Æg«, ið hevði ein serligan norskan humor. Í hesum filminum hevur hann lagt seg eftir at lýsa eina dámliga søgu um stórar misskiljingar. Film- urin snýr seg eisini um tveir einsamallar menn og teirra vaksandi vinalag. Í løtuni ger Hamer eina filmatiser- ing av søguni »Factorum« eftir amerikanska bohémin Charles Bukowskis. Tekniskur rationalitetur Filmurin er ein stuttlig keipumynd av einari tekno- kratiskari nevnd, ið við positivistiskari atferð við- ger menniskju sum hundar. Gamlir dreingir í Noreg eru alt annan enn hundar og gera ikki hvat ein rationel tulking annars kann siga frammanundan. Øll verk- ætlanin gerst til skammar, tá gomlu dreingirnir byrja at tosa við eygleiðarnar og spurningurin er nú hvør eygleiður hvønn? Hamer hevur funnið fram ein stuttligan metafor, ið fer aftur um okkara norður- lensku mentanarsøgu og stóra álitinum vit hava til vælferðasamfelagið. Onk- unsvegna eru individua- listisku gomlu dreingirnir ikki ein partur av nýggju tíðini. Teirra áhugi er ikki at gerðast teir mest effektivu kokkarnir, men at hava onkran at tosa við. Tað sum er serliga stutt- ligt er 50'ara-estetikkurin og stóri mentanarsaman- stoyturin. Hetta er ikki ein stórur filmur, meiri ein fín lítil norsk skemtisøga. Salmer fra køkkenet Noreg, 2003. 92 min. Havnar Bio 13 august - 14 august, kl. 17 & sunnu- dagin 15 august kl. 16.30 Bent Hamer. Við eru: Joachim Cal- meyer, Tomas Norström, Bjørn Floberg, Sverre Anker Ousdal m.fl. Sálmar frá køkinum - Norskir køkskallar og gamlir dreingir C M Y K 5 4 OLJA Jan Müller, jan@sosialurin.fo Um nakrar fáar mánaðir, móti endanum av hesum árinum, byrjar fyrsta olju- framleiðslan frá tí risastóra oljufeltinum Clair, vestan fyri Hetland. Hetta er størsta fundið, er gjørt á bretska landgrunninum yvirhøvur og varð fundið gjørt í 1978. Ikki fyrr enn nú 25 ár seinni hevur borið til við nýggjastu tøknini at menna ein part av oljufelti- num. Talan er um eina íløgu uppá fleiri milliardir kr. Fyri stuttum varð sjálvur oljupallurin fluttur út á felt- ið og settur á beinini. Talan er um eina konstruktión, sum vigar 11.000 tons. Hetta er samtíðis heimsins tyngsta konstruktion, sum er flutt á hjólum á landi nakrantíð. Oljupallurin er settur saman á skipasmiðj- uni í Wallsend í Bretlandi. Tað er fyritøkan, AMEC, sum hevur staðið fyri arb- eiðinum. Tað var serút- gjørdi kranabáturin Saipem 7000, sum flutti tunga pall- in á endaastøðina á leiði- num millum Hetland og Føroyar. Um henda fyrsta royndin at menna Clairoljufeltið eydnast til fulnar, so verður av álvara tosað um at byggja út við enn einum oljupalli og møguliga tveimum. Altjóða oljuvinnan hevur stórar vónir til Clairfeltið, sum loksins fer undir fram- leiðslu. Framleiðslan fer at fáa stóran týdning fyri leit- ing á Atlantsmótinum, tí nú er infrasstrukturur tøkur. Keldur í oljuverðini vilja vera við, hetta kann koma at skunda undir aðrar út- byggingar eisini. Framman- undan eru bara tvey øki far- in undir framleiðslu, nevni- liga Foinaven og Schie- hallion. Nú er so Clair komið aftrat og helst verður eisini Suilvenfeltið nær før- oyska markinum eisini bygt út. Um vit so gita, at Cambofeltið við markið er so mikið lønandi, at tað eis- ini verður bygt út, tá má sigast, at Atlantsmótið hev- ur fingið ta tyngd og tann týdning, sum londini og oljuvinnan hevur havt ynski um. At fleiri øki á Atlants- mótinum eru og verða boð- in út bæði á føroyskum og bretskum øki kann so eisini vera við til at seta heilt nýtt ljós á hetta økið, sum fyri ikki so nógvum árum síð- ani var mett at vera alt ov váðiligt og ókent til at gera størri íløgur í. Clairfeltið er risastórt Tað var funnið í 78, og nústaðni er tøknin so framkomin at farast kann undir framleiðslu. Longu nú er rørleiðing løgd frá Clair til Sullom Voe. Vit síggja eisini gassleiðingina, sum er løgd frá Schiehallion við føroyska markið víðari framvið Clair og til Sullom Voe. Ein infrastrukturur er við at gerast veruleiki á Atlantsmótinum, og kann hesin eisini fáa stóran týdning fyri framtíðar fund á føroyska landgrunninum. Oftani er nettupp infrastrukturin grundarlagið undir metingum hjá oljufeløgunum, skulu tey byggja felt út. Oljurisin Clair úr dvala: Nýggj oljuleið nærkast á Atlantsmótinum Børnini fara í skúla mánadagin - í Suður- oynni hendir ein rúgva leygardagin FERÐAVINNA Tíðindaskriv Leygarmorgunin gongutúr- ur Øravík - Porkeri: Bussur koyrir av Kunn- ingarstovuni í Vági kl. 10.00 og av Kunningarstov- uni á Tvøroyri kl. 10.30 til Øravíkar. Gingið verður inn til hagaportrið omanfyri Øra- vík. Gingið verður framvið Tinggilinum Uppi mill- um Stovur, har suðuroying- ar í gomlum døgum hildu ting. Landslagið er ser- merkt við gilum og hvøss- um ryggum. Her er eisini Tingborðið og helst fer onkur at fortelja søgnina um Snæbjørn sum dømdur at arbeiða 4 ár í bolti og jarni á Bremerholm. Gingið verður um Mannaskarð og her er framúr gott útsýni ein góð- veðursdag yvir Dalin og Hovsvøtnini. Vit ganga eystanfyri Laganfellið og oman til vøtnini. Síðani framvið ánni eftir vegagil- ið. Komið verður yvir til grótbrotið í Skørðini. Stað- kend heimildarfólk eru við á túrinum Eftir loknan gongutúr verður koyrt við bussi úr Porkeri til ávikavist Kunn- ingarstovurnar í Vági og á á Tvøroyri. Latið bilin standa við kunningarstovurnar, eftirsum bussur koyrir er ikki neyðugt at hava egnan bil til gongutúrarnar. So- leiðis hevur gongufólkið ikki høvuðbrýgg eftir lokn- an túr, at fara eftir bilinum við byrjunarstaðið fyri gongutúrin. Tilmelding og prísur Kostnaður fyri gongutúrin og busskoyring er kr. 100,- fyri vaksin men fyri børn er tað ókeypis. Bindandi tilmelding til túrin skal gerast á kunning- arstovuni í Vági á tlf. 374342/ 284342 ella á kunningarstovuni á Tvør- oyri tlf. 372480/ 284480 í seinasta lagi fríggjadagin 16.00. Leygardagin kl. 17 sjó- rænaratúrur við sluppini Johannu Serligt barnatiltak verður leygardagin við Johannu. Johanna fer av bryggjuni í Vági kl. 17.00, hon loysir frá landi, men fer bara stutt útfrá og leggur stilt millum flakavirkið og grótkastið. Johanna verður aftur um 19 tíðina. Børn frá 0 - 100 ár ílætin sum sjórænarar hava at- gongd. Hvat fer at henda er ein loyna enn. Børnini sjálvi eiga løtuna og fara helst at spæla teimum vaksnu eitt puss. Gott at hava við! Øll sum koma umborð mugu onkursvegna verða ílætin sum sjórænarar. (turriklæði um høvdi ella eygnaklaffa fyri ella kanska hava eitt svørð við). Verið í heitum og góðum klæðum, góðum skóm ella styvlum. Tilmelding og prísur Tað er avmarkað luttøka til hetta tiltakið. Kostnaður fyri hvønn kr. 70,- íroknað prísin er ábit og tostadrykk- ur umborð á Johannu. Bindandi tilmelding til túrin skal gerast á kunning- arstovuni í Vági á tlf. 374342/284342 ella á kunningarstovuni á Tvør- oyri tlf. 372480/284480 í seinasta lagi fríggjadagin 16.00. Gongu- og sjórænaratúrur við Johannu leygardagin Frá vinstru Eyðstein, Árni, Sirið, Rani og Nancy. Teistaveitsla á Sandi Teistin siglir um kvøldið - og tað skal feirast GRILL Tíðindaskriv Endiliga ber til at vera alt kvøldið á Sandoynni! Teistin er farin at sigla seint - og tí bjóða vit í grillveitslu á sandinum á Sandi fríggjakvøldið, sigur Sandoyar Kunningarstova og Ungmannafelagið Virkið í tíðinda- skrivi. – Matinum taka vit okkum av - tað er bara at koma suður til størstu sandstrond í Føroyum at hugna sær. Og norðuraftur slepst klokkan 22.30. Vit tendra grillirnar klokkan 18.00, men Teistin siglir fyrsta túr av Gomlurætt longu klokkan 07.30, so tað ber til at njóta oynna allan dagin. Til dømis ber til at síggja hana frá vestursíðuni - fríggjadagin fer seksæringurin Hvíthamar tríggjar túr- ar vestur um Sandoynna. Klokkan 10, klokkan 14 og 17.30. Báturin er góðkendur til 12 ferðafólk, og Jóan Petur Clementsen, ið sjálvur hevur smíðað bátin, er skipari. Pláss kunnu bíleggjast á Kunningarstovuni á Sandi Um kvøldið sleppa børnini ein túr í ánni Niðri á Sand við jollu, um tey eiga eina 10-krónu. Vit syrgja fyri bjargingarvestum. Gongufólk hvíla seg frá túrinum tann 3. juli Oljupallurin, sum vigar 11.000 tons verður settur á beininini á Clairfeltinum vestan fyri Hetland. Ein nýggj epoka í oljuvinnuni á Atlantsmótinum. Mynd David Gold í BP blaðnum Horizon.