hósdagur 17. desember 2015síða 28

FRÍGGJADAGUR 18. DESEMBER 2015 SOSIALURIN 146 28 Heri Mohr Valla nakar handil í høvuðsstaðnum er vitjaður so nógv sum SMS og apotekið. Teir eru báðir bundnir saman við somu gongd, somu peningasjálvtøku og somu par­ker­ings­økjum. Hetta má haldast at rigga rættiliga væl hjá øllum pørtum. Við onkrum undantaki. Vestan fyri er ein útbygging frá apotekinum, sum ger, at tað er trup­ ult at koyra til og frá eitt nú Miklagarð og apotekið. Orsakað av hesi útbygging og parkeringsplássum hinumegin er sera trongligt at koyra og ganga á vegnum har. Tað er so trongligt, at øll koyring og gongd á hesum stubba er trupul, darvað og ikki sørt hættislig. »Myldritíðin« er beinleiðis kaotisk. Í túninum vestanfyri, uttanfyri, millum SMS og apotekið, er ein høg, breið trappa við ongari verju at halda í hjá gomlum og avlamnum hvaðna minni upplýsing um, hvør ætlanin er við hesari trappu. Tað er paradoksalt, at trongligt og trupult er at sleppa inn og út, har annars rúmsátt er. (Ein allegorisk mynd av politiskari samanrenning millum eyma føroyska tjóðskaparkenslu og gekkaskortin, nationalismu, anno MMXV.] Tey, sum varða av, áttu skjótast gjørligt at strika burtur nøkur fá (kanska 6) parkeringspláss á umrødda vegstubba og annars hugsa meira um gomul og avlamin. Tá verða problem loyst! [Og ein allegorisk mynd (av mongum) hvørvur.] Um hetta ikki letur seg gera, er tað ikki meira enn rímiligt, at vit, viðskiftafólk, fáa at vita hví. Heri Mohr »Eitt ræðuligt skil«, segði ein høna. Hon tordi ikki at sova einsa­møll. Gott, at hon svav sjálv onnur á vaglinum. »Nú eru tey aftur farin at klandrast inni í húsinum við síðuna av, um tað skal vera okkum báðum loyvt at sova saman«. »Ja, men at báðir hanarnir sova saman, klandrast tey ikki um. Tað verður als ikki tikið upp á tunguna.« Segði hin hønan. (Frítt eftir H. C. Andersen). Hjúnalagslógin galdandi í Før­ oyum er frá 1922 við broytingum sein­ast í 1992 (?). Við § 1 í tí nýggju hjúnalagslógini er tilskilað, at »Loven finder an­ vendelse på ægteskab mellem to personer af forskelligt køn og mellem to personer af samme køn.« Hetta er rættiliga einfalt, tí sum øllum kunnugt eru [til alla lukku] ein­ ans tvey kyn: kvennkyn og kallkyn. Hvørkikyn kemur als ikki upp á tal. Men tað er tó ikki so einfalt, tí sambært § 67 í tí nýggju hjúnalags­ lógini, er hon ikki galdandi í Føroyum og í Grønlandi. Í 1993 varð lógin góð­ kend í Grønlandi við neyðugum uppí­ skoytum. Við løgtingsviðtøku og kgl. fyriskipan kann tann nýggja hjúna­ lagslógin setast í gildi í Føroyum. Tað merkir, at § 67 fellur burtur við einari løgtingsviðtøku og eini kgl. fyriskipan. Í sær sjálvum rættiliga einfalt, men nóg mikið – og neyðugt – at kjakast um í løgtinginum, um tann gordiski knúturin skal verða loystur. Og tað er tað, tey »klandrast um inni í húsinum við síðuna av.« Løg­ ting­ið skal nú taka støðu til § 67 í tí nýggju hjúnabandslógini. Føroyar eru einasta landið í Norðurlondum, sum ikki hevur lóg um skrásett parlag millum samkynd. Okkara gamla hjúnabandslóg er sum sagt frá 1922 við seinastu broyting í 1992. Løgtingið skal nú royna at strika § 67 í tí nýggju hjúnabandslógini, sum heimilar samkyndum at giftast í Føroyum og soleiðis rudda eitt eymt mál í okkara lítla samfelagi virðiliga av vegnum. Ein slík lóg sigur einki um, hvar vígsla skal fara fram. Borgarlig vígsla er eitt næstan 100 ára gamalt fyribrigdi tryggjað við lóg og hevur verið brúkt mong Harrans ár í Føroyum. Nógv fólk halda, at vígsla av sam­kyndum í okkara fólkakirkju sam­pakkar ikki við forna føroyska siðvenju. Tessvegna: Um vígsla av sam- kyndum í okkara fólkakirkju kemur upp á tal, eigur skipað fólkaatkvøða eftir givnum reglum ætlandi fyrst at fara fram millum limirnar í fólka­ kirkjuni. Hetta, fyri at sleppa und­ an óhepnum og harmiligum mis­ skiljingum. Og einki annað. Jákup Dahl umsetti Grundtvig soleiðis: Kirkjan hon er eitt gamalt hús, Stendur, um tornini falla, Torn sukku eftir torn í grús, Klokkur kima og kalla, Kalla á gomul og á ung, Mest tó á sál, sum troytt og tung, Stundar á æviga hvílu. Hjúnalagslógin KJAK Vegna Knud E Hansen, Føroya Deild Marni Olsen og Thormund Johannesen Ætlanin um nýggja ferju til nóls­ oyarleiðina hevur verið á skrá í fjøl­ miðlunum í seinastuni, men tá ið ein bert hoyrir og sær tað, sum verður borið fram í fjølmiðlunum, er ringt at fáa fatur á rætta samanhanginum. Undirritaðu, umboðandi Knud E Hansen, Føroya Deild, sum hava pro­sjekterað ferjuna, vilja tí koma við eini frágreiðing, sum kanska fær sett málið í ein størri og rættari sam­ anhang. Tíðliga í 2012 vendi Strandfaraskip Landsins sær til okkara í sambandi við at gera langtíðarætlan fyri nýggj­ ar ferjur. Um sæð varð burtur frá suð­ur­ oyar­leiðini, sum er nakað fyri seg, og hædd tikin fyri einum komandi sandoyartunli og at mykinesleiðin var útveitt, snúðu framtíðarætlanirnar hjá Strandfaraskipum Landsins seg einans um 4 leiðir. Hesar vóru til oyggjarnar Skúvoy, Fugloy/Svínoy, Kalsoy og Nólsoy. Ferjurnar, sum røktu hesar leiðir, vóru allar gamlar og ótíðarhóskandi, og tí var mett skila­gott at leggja eina samlaða ætlan fyri útskifting. Tær smærru ferjurnar til Skúvoy og Fugloy/Svínoy skuldu vera til ferðafólk og frakt, men tó skuldi bera til at føra ein bil. Tær kundu møgu­ liga verið systurskip, ella i hvør­fall rættuliga líkar. Ferjurnar til Kalsoynna og Nóls­ oyar skuldu vera innilokaðar ro-ro bilferjur við plássi fyri 10-12 per­són­ bilum, men skuldu eisini kunna taka tveir stórar bilar, bussar ella lastbilar. Hesar kundu eisini verið systurskip, ella rættuliga líkar. At gera eina felags byggiætlan fyri tvær ferðir tvær ferjur yvir eitt hóskandi áramál, var hildið skilagott, tí ein felags standardur kundi verði nýttur, samtíðis sum 2 x 2 systurskip kundu givið sparingar í prosjektering og rakstri. Ætlanin var at byrja við teim smærru ferjunum, har skú­voyar-ferj­ an var tann fyrra og enda við teim størru, har nólsoyarferjan var tann seinna. Heildarætlan fyri allar 4 ferj­ urnar við mettum byggikostnaði, pro­sjekteringskostnaði og byggi­ tíð bleiv gjørd og løgd fyri Vinnu­ mála­ráðið. “So far so good”, men í lang­tíðarløguætlanini hjá politisku skipanin bleiv alt broytt. Bert eitt skip skuldi byggjast, tað sum stóð seinast í ætlanini, og restin skuldi klárast við gomlum umbygdum skipum. Skilagóða langtíðarætlanin fyri tær fýra leiðirnar var sostatt dottin niðurfyri, men tó var peningur játtaður til eitt nýtt skip, tað til nólsoyarleiðina. Upphæddin var 50 mió. kr. íroknað prosjektering og eftir­lit, hóast kostnaðarmetingin segði 55 mió. kr. umframt pro­sjek­ ter­ing og eftirlit. Prosjekteringsarbeiðið varð boðið út, og fekk KEH uppgávuna. Tá ið prosjekteringsarbeiðið var komið undir land, kom fram, at nýggj herd stabilitetskrøv, tey so­ kall­aðu vatn á dekk krøvini, sum EU setti í gildi, nú eisini skuldu galda innan­ríkisferjur í Føroyum, hóast vit frammanundan høvdu fingið at vita frá Sjóvinnustýrinum, at so fór ikki at vera. Hetta viðførdi ávísar broytingar viðvíkjandi ferjuni, millum annað at hon bleiv ein metur breiðari, men serliga seinkaði hetta prosjektinum, tí alduútrokningar fyri sigliøki mangl­ aðu í reglunum í sambandi við hesi nýggju krøv. Umleið eitt ár gekk til hesi við­ ur­skifti vóru komin uppá pláss, og prosjektið kundi gerast liðugt og bjóð­ast út. Nú tilboðini komu inn, lá kost­ naðurin úr góðum sjeyti mió. krónum, og tí hevur verið ført fram, at ferjan er vorðin nógv dýrari enn ætlað. Hetta er tó ikki heilt rætt, tí hóast einans 50 mió. kr. blivu sett­ar av til bygging íroknað pro­sjek­tering og eftirlit, so var kostnaðar­met­ ing­in 55 mió. kr. umframt pro­sjek­ tering og eftirlit. Harafturat var kostnaðarmetingin í 2011 krónum, meðan tilboðini eru í 2016 krónum. Verður uppruna kostnaðarmetingin dagførd til 2016 krónur og hædd tikin fyri broytingum or­saka av óvæntaðum herdum stabili­tets­ krøvum, samsvarar uppruna kostn­ aðarmetingin nokkso væl við lægstu tilboðini. Ferjan í einum størri høpi Verkætlanin viðvíkur eini ferju, sum í mangar mátar er serstøk. Hóast einans 35 metrar til longdar hevur hon fulla bildekshædd til stórar bilar, enntá trailara, og harumframt eru øll manningarrúm í erva. Framdriftin er diesel-el, við eini battarískipan ístaðin fyri tað eina dieselaggregatið. Battaríini kunnu løðast við landstreymi og/ella frá dieselaggregatunum. Hetta ger, at dieselaggregatini, sum ganga, altíð koyra við optimalari last. Alt eftir um framleiðsluorkan frá dieselaggregatunum er størri ella minni enn orkutørvurin, kunnu battaríini verða lødd ella geva ískoyti. Til ber eisini, í styttri tíðarskeið, at sigla við battarímegi einans, til dømis inn og út av havn, meðan dieselmotorarnir einans ganga tvørtur um fjørðin. Eisini kann hugs­ ast, at ferjan á morgni, tá ið battaríini eru fult lødd, kann sigla ein heilan túr, uttan at dieselmotorarnir verða settir í gongd. Vísur battarískipanin seg at rigga væl, ber til at seta fleiri battaríir í heldur enn at skifta dieselmotorar, so hvørt tørvur verður á tí. Tá eru battaríini óivað blivin bæði bíligari og effektivari enn í dag, og SEV-netið helst so væl útbygt, at skipið um nátt­ina fær løtt battaríini við bíligum streymi úr vatn og/ella vindorku og harumframt fær løtt skjótari millum túrar um dagin. At henda ferjan ikki verður bygd, er tískil ikki bara spell fyri nóls­ oyingar, men eisini fyri tað grønu verk­ætlanina og harvið alt tað føroyska fólkið. Tí hóast vit á landi eru á rættari kós frá olju til varandi orkukeldur, so eru skipini tó størsta útlátsavbjóðingin, og har tykist ongin almenn ætlan at fyriliggja. Kanska tað almenn ígjøgnum ferjur hjá Strandfaraskipum Land­ sins kundi skunda undir ein grønan orkupolitikk til havs, og so kundi partur av kostnaðinum verði bókaður á orkukontu heldur enn kontu til nýggj strandfaraskip. Ferjur og útróðrarbátar kunnu væl hugsandi í framtíðini verða rik­in við el-megi burturav, meðan skip, sum eru longri úti at gangin, kunnu nýta battarískipanir til tess at javna og optimera orkunýtsluna. Eisini kann hugsast, at størri skip einans lata dieselmotorarnar ganga til havs, men sigla inn og út av havn við battarímegi eina, umframt at fáa landstreym til brúk og uppløðing, meðan ligið verður í havn. Hetta kann, umframt at minka um útlátið, eisini ganga vaksandi atfinningum um dálking og larm í havnarbýum á møti. Við norðurlendsku um­hvørv­is­ v­irðislønini hevur SEV prógva, at vit føroyingar kunnu ganga undan á landi, og vit trúgva, at føroyingar eins væl eru førir fyri at ganga undan í grønorkuspurningum til havs. Sæð í hesum høpi er nólsoyarferjan eitt sera spennandi prosjekt, sum ikki átti at dottið niðurfyri. Grenj Ferja til nósloyarleiðina – sum nú helst verður av ongum