leygardagur 8. juli 2000síða 6

10 11 tíðindablaðið sosialurin tíðindablaðið sosialurin Nr. 129 - 8. juli 2000 Nr. 129 - 8. juli 2000 gult cyan magenta svart gult cyan magenta svart –Vit hava ferð eftir ferð lagt merki til, at okkara arbeiði er til onga nyttu, og vit tíma ikki at spilla tíðna uppá mál, har landsstýrismaðurin frammanundan lætst at vita betri, sigur Óli Jacobsen, formaður í fiskimannafelagnum um or- søkina til, at umboðini hjá vinnuni í Skipanaranevndini hava tikið seg úr nevndini. Fyri nøkrum fáum døgum síðani boðaðu tey fýra um- boðini, sum vinnan hevur valt í Skipanarnevndina, at tey taka seg burturúr nevnd- ini. Orsøkin til tað, at tey halda, at tað er burtuspilt at brúka tíð og orku uppá eitt arbeiðið, sum als onki verð- ur virt. Í hesi frágreiðingini, sum eisini er prenta í tí nýggja FF blaðnum, sum kom á gøtuna í gjárkvøldið, greiðir Óli Ja- cobsen. formaður í Fiski- mannafelagnum frá, hví tey fýra vinnuligi umboðini í skipanarnevndini, hann sjálvur, Jónsvein Knudsen, Auðunn Konraðsson og Árni M.Dam, hava sagt seg úr nevndini. Óli Jacobsen sigur m.a. at vit mugu ikki gloyma, at Fiskidagaskipanin júst er ein skipan. – Í tí árliga afturvendandi tjakinum um fiskidagarnar kann vera vert at minna um, at fiskidagaskipanin er ein »skipan«, sum hevur nakrar ásettar fortreytir. Forsøgan er tann, at vit í 1994 fingu eina kvotaskip- an, sum skjótt vísti seg at vera óbrúkilig. Tískil varð sett ein nevnd við umboð úr vinnuni, almennu umsiting- ini og Fiskirannsóknarstov- uni, sum fekk til uppgávu at koma við uppskoti um eina reguleringsskipan, sum ikki gekk út frá metingum av fiskastovnunum, men sum gekk út frá tí fiski sum veru- liga var til staðar í sjónum. Og tað var júst tað sum var eyðkennið við fiskidaga- skipanini, og hetta fekk vinn- unevndin hjá løgtinginum, har Jørgen Niclasen eisini var formaður, váttað frá Hjalta í Jákupsstovu, tá skipanin var til viðgerðar har. Hetta merkir, at fiskidaga- skipanin í sínum útgangs- støði gevur rætt veiðutrýst. Er meira at fáa enn roknað er við er tað tí, at stovnurin er betri fyri enn »normalt« og tað mótsatta er galdandi um tað øvugta hendir. Tískil er skipanin »sjálvreguler- andi«. Fyri at sleppa undan iva- málum um grundarlagið fyri skipanini vóru hesi nevndu prinsipp staðfest í frágreið- ingini hjá nevndini fyrstu ferð í 1998, og er hent við góðkenning av umboð hjá landsstýrinum. Tað sum tí er høvuðsupp- gávan við eftirliti av skipa- nini er at kunna gera upp, um fortreytirnar fyri henni broyt- Hvør minnist ikki fyri tveimum árum síðani, tá ið John Petersen, sum tá var Landsstýrismaður í fiskivinnumálum, av Strøgnum í Keypmannahavn kunngjørdi, at fiskidaga- talið skuldi skerjast 10%, áðrenn hann yvirhøvur hevði lisið frágreiðingina hjá Skipanarnevndina, spyr Óli Jac- obsen. Hann sigur, at hetta er eitt dømi um, hvussu lágt í metum arbeiðið hjá Skipanarnevndini er ast. Fyrst og fremst at stað- festa um veiðutrýstið økist (ella minkar). Hendir hetta má dagatalið broytast tilsvar- andi. Hetta skuldi tískil verið ein skipan har vinnan kann vita, hvat hon hevur at halda seg til ár fram í tíðina, og at hon tískil kann sleppa undan teimum óvissum sum fyrst og fremst vóru við kvota- skipanini, men sum eisini kunnu vera við eini politisk- ari skipan, har landsstýris- menn skifta títt og har somu landsstýrismenn eisini kunnu skifta meining sum vindurin blæsir. Fiskirannsóknarstovan viðurkennir ikki skipanina Og her tað at Fiskirannsókn- arstovan kemur inn í mynd- ina. Hóast hon upprunaliga góðkendi skipanina hava seinni royndir víst, at hon ikki viðurkennir hana og tær broytingar í arbeiðinum sum henda skipan má hava við sær. Og hetta er orsøkin til, at hon ikki vil taka undir við niðurstøðuni hjá eini annars samdari nevnd, sum hóast alt hevur ein viðurkendan fiski- frøðing sum formann. Hetta kemur eisini til sjóndar í umrødda spurningi um at hava eftirlit við broyt- ingum í veiðuorkuni. Tað sum verður gjørt ger FRS bert á sín hátt sum tænir hennara »nýfrelstu« støðu- takan til skipanina. M.a. vísa teir til eina spur- naðarkanning til skiparar á fiskiskipum, har ein av spur- ningunum ljóðaði soleiðis: »Verður fiskiskapurin skip- aður øðrvísi, síðan fiskidag- arnir komu. Túrarnir lagdir øðrvísi til rættis, meira lína sett, meira hædd tikin fyri veðurlíkindum osfr.«. Til hetta hava 148 skiparar og formenn av 168 svarað játt- andi. Men hetta er ein kanning sum als ikki kann nýtast vegna tann hátt sum spurn- ingarnir eru formuleraðir. Og annars vegna ta samanbland- ing av ymiskum spurningum sum her er talan um, har tað kann svarast ja til onkran og nei til onkran annan. Sum t.d. spurningurin um túrarnir verða lagdir øðrvísi til rættis. Sjálvsagt verða teir tað, men tað var eisini tikin hædd fyri tí í skipanini, tá hon var evnað til. Tað er nevniliga tikin hædd fyri, at fyrsti og síðsti dagur á einum túri nú fór at verða nýttur til fulnar, meðan tað fyrr ongan týdning hevði um farið var avstað á kvøldi og tann dag- urin taldi fult. Tað sum vildi havt áhuga fyri uppfylgingini hjá skipanarnevndini vildi verið ein staðfesting m.a. av um tað nú í einum 24 tímar verða settir fleiri húkar enn fyrr ella um trolini eru fleiri tímar á botni enn fyrr. Men slíkt tilfar hevur nevndin ikki fingið. Annars hevði tað ikki ver- ið av leið um FRS, tá hon nú tók tað annars skilagóða stig at gera eina spurnaðarkann- ing, ráðførdi seg við Skip- anarnevndina um hvussu spurningarnir skuldu formu- lerast, tá stovnurin nú er um- boðaður í nevndini. Men hetta er ikki hent. Hetta er annars nóg mikið til spakuliga at máa grundar- lagið undan eini annars ide- ellari skipan. At hon er tað, verður júst í hesum døgum váttað úr Íslandi, har »synd- arar« í hópatali nú stíga fram og »bekenna« hvussu tann skipanin elvir til útblaking av fiski í nøgdum sum fáa øll at øtast. Vinnuumboðini í skipanarnevndini tíma ikki meira Vinnan var í Skipanarnevnd- ini umboðað av fýra limum umboðandi stórt sæð allar tættir í veiðuni undir Føroy- um. Hetta eru menn við nógvum royndum og stórari vitan innan síni øki. Hvørt ár er eitt stórt arbeiði lagt í at fáa eina so sakliga undir- bygda frágreiðing sum yvir- høvur gjørligt. Hetta er sjálv- sagt eisini galdandi fyri um- boð fiskimanna í nevndini. Fiskimannafelagið hevur til eina og hvørja tíð kunnað útvega nevndini tilfar um støðuna í flotanum, sum hev- ur kunnað gagnað arbeiðin- um hjá nevndini. Hetta er væl at merkja tilfar, sum tað skuldi verið uppgávan hjá al- mennum myndugleikum at útvega, men sum teir á ongan hátt eru førir fyri. Hóast hetta merkir nevnd- in ferð eftir ferð, at hennara arbeiði er til onga nyttu. Hvør minnist ikki tá John Petersen av Strøgnum í Keypmannahavn fyri tveim- um árum síðani boðaði Jør- gen Niclasen frá skerjingum komandi fiskiár langt undan viðgerðini í Skipanarnevnd- ini. Og at hetta var tilætlaður politikkur fekst váttað í vik- uni, tá Jørgen alment boðaði frá eini nýggjari skerjing, áðrenn nýggja frágreiðingin yvirhøvur var kannað og við- gjørd í landsstýrinum. Hetta tíma umboðini hjá vinnuni ikki at standa mo- dell til. Tey hava ongan áhuga fyri at spilla sína tíð uppá viðgerð av málum, har landsstýrismaðurin uppá for- hond letst at vita betur. Tí hava hesi umboð samtykt at taka seg burtur úr nevndini og hava sovæl fiskimálastýr- ið sum formaðurin í Skip- anarnevndini fingið fráboðan um hetta stig. Jørgen nýtist ikki at undrast Ùtvarpið fekk eina viðmerk- ing frá Jørgen Niclasen til hesa støðu mikukvøldið og henda viðmerking kann bert styrkja vinnuumboðini í teirra avgerð. Men her skulu tó gerast nakrar viðmerking- ar til sjónarmiðini hjá Jørgen. Hevur havt ríkiligt av høvum Tá JN heldur at tað er ov lítið tosað saman, so er tað ikki tí at vinnan ikki hevur gjørt vart við seg. Sovæl í okkara seinastu ársfrágreiðing sum í FF-blaðnum, seinast enntá í seinasta blað, gjørdu vit vart við teirri óvissu og ótrygd sum lá í fráboðanini hjá landsstýrismanninum um skert dagatal komandi fiski- ár. Og lurta teir ikki eftir FF so hevur Reiðarafelagið í síni ársfrágreiðing gjørt vart við seg. Sovæl í okkara seinastu ársfrágreiðing sum í FF blaðnum, seinast enntá í sein- asta blað, gjørdu vit vart við teirri óvissu og ótrygd sum lá í fráboðanini hjá landsstýr- ismanninum um skert daga- tal komandi fiskiár. Og lurta teir ikki eftir FF so hevur Reiðarafelagið í síni ársfrá- greiðing gjørt vart við júst somu órógv. So Jørgen hevur havt ríkiligt av høvum at taka upp í samband við vinnuna, um hann heldur at hon hevur misskilt nakað sum helst. Men nú er tað ov seint! Lokkar við óvissum vinningi móti vissum tapi JN heldur at niðurskurður í fiskidagatalinum er ein natúrlig fylgja av øktari um- setiligheit sum skal liggja í eini sokallaðari "pappírsleys- ari semju" í samgonguni, og sum enn mánaðar eftir at hon er gjørd er so pappírsleys, at eingin enn hevur kunnað sæð hana á einum pappíri. Men høvuðsinnihaldið sigst vera, at tað framyvir skal kunna vera møguligt at selja og keypa fiskidagar millum línuskip og partrolarar. Fyrst er ringt at síggja tað skila- góða í hesum, um vit ætla at varðveita ein fjølbroyttan flota. Síðan er ringt at síggja hvussu hetta skal kunna skaffa fleiri fiskidagar, tá fiskidagarnir verða fult troyttir í báðum hesum bólk- um. Men tað sum er tað avger- andi er, at tað er ringt at síggja, at tað skal kunna gagna vinnuni, at ein so óvissur "vinningur" skal lat- ast við aðrari hondini með- an hin hondin uppá forhond og uppá dagin 1. september tekur henda vinningin inn aftur. Hetta er ikki tað sum vit onnur kalla stabilitet. Tekur arbeiðið úr hond- ini á skipanarnevndini Eitt annað er so tað, at tað skuldi samb. arbeiðsbroyt- ingum millum Skipanar- nevndina og Fiskimálastýrið skuldi verið uppgávan hjá Skipanarnevndini at meta upp hvørt ein økt umsetilig- heit merkir broyting í upp- runaliga grundarlagnum fyri fiskidagaskipanini. Við síni grundgeving á hesum øki, nevniliga at Jørgen sjálvur skal taka hædd fyri hesum, hevur hann veruliga tikið eina av høvuðsuppgávunum úr hondunum á Skipanar- nevndini. Hetta hevur hann sjálvsagt fulla heimild til. Men tað er í hvussu er vist, at henda uppgávan kann ikki liggja á tveimum støðum. Tó skal tilskilast, at við teimum royndum sum vinnan hevur av "speedinum" í Fiskimála- stýrinum er neyvan grund til at halda at hetta arbeiði verð- ur betri røkt har. Men annars er henda grundgevingin einsamøll nóg góð til hjá vinnuumboðunum at leggja frá sær. Skemtarin Jørgen: Lurtað verður eftir vinnuni annað hvørt ár! Jørgen royndi at rógva upp- undir, at vinnan hevði einki at klaga um tí gingið var eftir tilmælinum í fjør. T.v.s. at verður lurtað eftir henni ann- að hvørt ár, so má vinnan vera løgd. Hetta váttar tað sum vit vita, at Jørgen er ein rættuligur skemtari. Sum víst verður til fyrst í hesi grein er fiskidagaskipanin ein skipan, sum hevur ta fyritreyt at hon sleppur at virka eftir ávísum reglum, ikki annað hvørt ár, men hvørt ár. Hon skal geva vinnuni eina trygd fyri støð- ug viðurskifti. So t.d. teir sum í dag arbeiða við at leggja loyvi saman og fáa tað at bera til við verandi dagatal ikki annaðhvørt ár skulu liva í óvissu um at ein ella onnur pappírsleys semja tekur grundarlagið undan fortreyt- unum fyri hesi ætlan hjá vinnuni. Ein ætlan, sum ann- ars er í samsvar við politikkin hjá landsstýrinum. Hetta er stórt sæð tað, sum í fyrsta umfari kann sigast um hetta mál, men vit fara heilt givið at venda aftur til tað. Hetta tíma vit ikki at standa modell til Viðmerking Wefta rá›stevna hevur júst veri› í Tórshavn. Hesin felagskapur savn- ar granskarar úr ymiskum londum at umrá›a gransk- ing serliga innan fiskiídna› og aling Framløgunar vóru umlei› 50 í tali og vóru bornar fram av granskarum úr Noregi, Ìslandi, Danmark, Finn- landi, Svøriki, T‡sklandi, Spania, Portugal, Hollandi, Englandi og USA. Hetta eru lond, sum í minni mun enn Føroyar eru bundin búskap- arliga av fíggjarligu úrtøk- uni úr fiski og alivinnuni Føroyar vóru vertir fyri stevnuni. Sjálvt um Føroyar eru nógv meiri bundnar at fiski og alivinnuni enn omanfyri nevndu lond, var eingin sjálvstø›ug føroysk framløga. Hetta er undarligt, hav- andi í huga tann t‡dning, sum fiski og alivinnan hevur fyri ta› føroyska samfelag- i›. Undirrita›i var so heppin at ver›a ein av føroysku lut- takarunum á stevnuni. Havi eftir loki› prógv sum fiskivinnufrø›ingur vi› lærda háskúlan í Tromsø, veri› virkin í meira enn 10 ár innan føroyska fiski- vinnu, serliga á lei›slustø›i innan fiskiídna›in. Eftir Wefta stevnuna helt eg ta› ver›a rætt at siga mína hugsan um fiskivinnu- gransking í Føroyum. Hetta er so ein roynd at frambera míni sjónarmi›, um hvussu eg haldi fiski- vinnugranskingin í Føroy- um frægast kann skipast, útifrá teimum menniskja- ligu og fíggjarligu karmum sum eru í tí føroyska sam- felagnum. Hvat er gransking Í hagfrø›iligum høpi n‡ta OECD londini hesar lei›- reglur fyri at skilmarka (de- finera), hvat gransking er: »Gransking kann skil- markast sum skipa› skap- andi arbei›i, fyri at økja um ta vísindaligu og teknisku vitanina og brúka hesa vitan til at vísa á verkliga n‡tslu«. Skilt ver›ur vanliga ímill- um tvey sløg av gransking: • Grundgransking • N‡tslugransking Grundgransking er upp- runa kanningar sum hevur til endamáls at fáa fram n‡ggja vísindaliga vitan og fatan. Hon er ikki beinlei›is rætta› ímóti verkligum mál- um ella n‡tslu. N‡tslugransking er upp- runa kanningar, har denturin ver›ur lagdur á at útvega n‡ggja vitan og fatan. Hon er beinlei›is rætta› móti verkligum málum ella n‡tslu. Í samband vi› ta› ví›ari umrø›una um fiskivinnu- gransking í Føroyum, vil eg brúka or›i› vinnurætta› gransking í sta›in fyri n‡tslugransking. Er ney›ugt vi› fiskivinnugransking í Føroyum? Eg haldi avgjørt, at ta› er ney›ugt vi› fiskivinnu- gransking í Føroyum. Føroyska samfelagi › ver›ur bori› uppi av teim- um inntøkum, sum fiski- vinnan á sjógvi og landi skapar. Meir enn 90% av tí føroyska heildarútflutning- inum kemur frá fiski og ali- vinnuni. Sjálvt um tali› av fólki, sum starvast í sjálvari vinnuni, ikki er so stórt, so er ta› avleidda virksemi› av fiski- og alivinnuni sera stórt. Vit sóu í kreppuárunum, hvussu alt samfelagi› ávirk- a›ist av tí negativu gongdini í fiskivinnuni. Vit síggja í dag, hvussu alt samfelagi› ávirkast av tí positivu gongdini í fiski- og alivinnuni. Eitt samfelag, sum er so bundi› av fiskivinnuni, má hava gransking innan fiskivinnu. Tí: • Vit mugu alla tí›ina fáa sum mest burturúr okkara fiskatilfeingi. • Vit mugu alla tí›ina kenna tørvin hjá okkara kundum, solei›is at vit framlei›a tær vørurnar, sum geva teir bestu prísirnar til virki og samfelag • Vit mugu framlei›a okk- ara vørur, solei›is at tær eru á einum jøvnum og høgum gó›skustø›i. • Vit mugu framlei›a okk- ara vørur til kappingarførar prísir. • Vit mugu alla tí›ina standa okkum í kappingini mótvegis okkara kappingar- neytum Í eini tí› har fría kapping- in ræ›ur, har broytingarnar henda skjótari enn nakran- tí›, er ta› sera umrá›andi altí› at vera kappingarførur mótvegis kappingarneytun- um. Hetta krevur gransking! Vit mugu sta›festa at ta› er sera líti› av fiskivinnu- gransking, i› fer fram í Før- oyum sammett vi› onnur lond, sum t.d. Noreg og Ís- land. Serstakliga líti› av hesi gransking hevur bein- lei›is vinnuligan t‡dning. Eitt sindur av gransking fer fram á Fiskirannsóknar- stovuni og er mest sum bara lív – og vistfrø›islig gransk- ing. Naka› av lívfrø›isligari gransking fer eisini fram á Biofar, men ta› hoyrist enn ikki um nógv úrslit hagani frá. Heilsufrø›isliga Starvs- stovan hevur eisini veri› vi› í onkrum nor›urlendskum verkætlanum t.d. innan Lis- teria. Felags fyri ta› sindri› av fiskivinnugransking, sum fer fram í Føroyum í dag, er, at ta› er sera líti› av hesi gransking sum gevur vinnu- lig árin. Tann tøkniliga menning av fiskivinnu og alivinnu í Føroyum er fyri ta› mesta komin sum úrslit av gransk- ing – men útlendskari gransking. Føroyingar hava veri › rættiliga dugnaligir at brúka útlendsk granskingarúrslit fyri at menna fiski- og ali- vinnuna. Vandin vi› eini slíkari »kopiering« er, at tái› hendan er framd, hava kappingarneytarnir t.d. aftur tiki› a›ra tøkni í brúk ella framlei›slu. Samstundis er nógv út- lendsk vinnugransking vard, og úrslitini koma ikki fram fyrr enn rúm tí› er farin. Hetta ger, at ta› er ney ›- ugt hjá føroyingum sjálvum at granska. Er førleiki innan fiskivinnugransking í Føroyum? Føroyska samfelagi› hevur eitt vælútbúgvi› fólk. Rættiliga stórur partur av fólkinum nema sær hægri lestur uttanlands serliga í Danmark. Um hugt ver›ur eftir, hvar tey høgt útbúnu fólkini enda eftir loki› prógv, er ta› ser- stakt fyri Føroyar, at tey flestu fáa starv í almenna sektorinum, me›an bert tey heilt fáu fáa sær starv í priv- atu vinnuni. Hví hetta er so er ikki so lætt at grei›a frá, og er held- ur ikki ætlanin vi› hesi grein. Vit mugu bara sta›festa, at tann mesti heilakapasitet- urin »Brainware« í samband vi› granskingarførleika í Føroyum er í almenna sekt- orinum. Um mest tí skal fáast burturúr gransking í Føroy- um sæ› út frá einum vinnu- ligum sjónarmi›i, er ta› ney›ugt vi› sera gó›um samstarvi ímillum almenna sektorin og ta› privata vinnulívi›. Hetta krevur vir›ing frá bá›um pørtum og ta› krevur ikki minst at møguleiki er fyri n‡ggjum samstarvsloysnum, sum ikki eru heftar av gomlum vana og sum ganga tvørtur um sektorar og (møguliga) eisini fakmørk. Um ikki hetta letur seg gera eri eg bangin fyri at tann »Brainware« sum vit eiga í almenna sektorinum ver›ur til »Drainware«, av tí at tær fakligu avbjó›ingar- nar ver›a ov lítlar og at vandi av tí sama er fyri at fólk sovna burtur ella stinga í sekkin, og finna sær av- bjó›ingar a›rasta›ni enn í Føroyum. Stór verklig vitan er ímill- um fólk, sum dagliga starv- ast í tí føroysku fiski og ali- vinnuni. Fiskivinnan er so stórur partur av tí lokala samfelagnum og grípur inn í so stórar partar av dagliglív- inum hjá føroya fólki, at sera gó›ur gró›rarbotnur er fyri mennandi tjaki um vi›urskifti, sum vi›víkja hesum vinnum. Granskingar avbjó›ingin liggur tískil í at samskipa hesa vitan og seta hana sam- an vi› servitan á ymiskum økjum, fyri harvi› at fáa ítøkilig verklig úrslit burtur úr . Hvør fiskivinnu- gransking skal ver›a og hvussu kann hon skipast? Undirrita›i er av tí avgjørdu ásko›an, at tann fiskivinnu- gransking, sum vit skula hava í Føroyum, skal ver›a vinnurætta› gransking. Bæ›i ta› fíggjarliga og menniskansliga tilfeingi er avmarka›, og tí eigur orkan at ver›a løgd á gransking sum kemur vinnuni til gó›ar í mest møguligan mun. Í dag fer fram ávís gransk- ing innan fiskiídna› á Heilsufrø›isligu Starvsstov- uni (HFS). Hetta ver›ur fíggja› vi›, at stu›ul ver›ur latin úr grunninum fyri praktiskar fiskiroyndir til verkaætlanir innan fiski- ídna›in. Verkaætlanirnar eru sera nógv bundnar at teimum fólkum, sum starvast á HFS og ikki so nógv at, hvat er mest gagnligt fyri vinnuna. HFS er fyriskipa› solei›- is, at undir stjóranum er fyrisitingardeild, fiski- vinnudeild, sum mest fæst vi› eftirlit, umhvørvisdeild, umframt mikrobiologisk og kemisk starvsstova. »Granskingareindin« gong- ur uppá tvørs av á›urnevndu deildum. Ta› hevur ljó›a› at lands- st‡ri› ætlar at styrkja um granskingarpartin á Heilsu- frø›isligu Starvsstovuni. Ta› er gle›iligt, at lands- st‡ri› vil styrkja gransking- ina í Føroyum vi› at játta pengar til endamáli›, men spurningurin er, um ta› er rætt at at styrkja fiskivinnu- granskingina undir tí bygna›i, sum HFS hevur í dag. Høvu›sorsøkin til at eg ivist í hesum er, at eg meti ta› ver›a óheppi› at t.d eftirlit vi› virkjum ver›ur gjørd í sama fyriskipanar- liga bygna›i sum gransk- ingin. Vandi er eisini fyri, at granskingin ver›ur gjørd vi› útgangsstø›i í persón- um, sum arbei›a á HFS, og ikki ney›turviliga eftir tí tørvi, vinnan hevur. Stø›a má tí takast til tann fyriskipanarliga bygna›in á HFS. Stovnurin kann hava sama bygna› sum nú, me›- an granskingarparturin ver›ur lagdur uttanfyri stovnin, ella at eftirliti› ver›ur flutt úr stovninum og lagt saman vi› t.d. fiski- vei›ieftirlitinum. Granskingarverkaætlanir eiga at ver›a gjørdar í tøtt- um samstarvi vi› vinnuna og í mest møguligan mun úti á teimum virkjum, sum eru vi› í teimum einstøku verkætlaninum. Mínar lei›sluroyndir gjøgnum 10 ár, hava sannført meg um, at har granskarar og virki ar- bei›a tætt saman, fæst mest burturúr, tí tann praktiski førleikin, sum starvsfólkini hava frammanundan, hjálpir væl til at røkka gó›um verkligum úrslitum. Vi› at vera úti á virkjun- um fáa granskararnir eisini betri fatan av, hvat er mest átro›kandi og lønandi at granska. Sjálvandi eigur ein at brúka t.d. tær tænastur, sum HFS veitir innan smáveru- lívfrø›i og evnafrø›i og ta hollu vitan sum hesin stovn- urin hevur bygt upp innan hesi økir. Eg dugi ikki at síggja, at ta› skal ver›a nak- ar trupulleiki at samskipa fiskivinnugranskingina utt- anfyri HFS og samstundis hava møguleika at brúka tær tænastur, sum HFS hevur í dag. Ein spurningur, sum sjálvandi skal svarast í sam- bandi vi› fiskivinnugransk- ing, er, hvør skal gjalda. Eg haldi at fiskivinnu- granskingin eigur at ver›a fíggja› partvís vi› almenn- um pengum og partvís frá vinnuni sjálvari. Vinnan kundi t.d. lati› eitt ávíst gjald av útflutninginum og marka› ta› til gransking, menning og markna›arfør- ing. At vinnan sjálv er vi› í fíggingini økir eisini um áhugan hjá vinnuni at fáa ítøkilig úrslit burturúr granskingini. Hvussu nógv, hvør partur skal gjalda, má eisini síggj- ast í mun til, hvørjar verk- ætlanir talan er um, og hvussu avmarkandi tær eru. At gransking kann geva úrslit var›, eg sannførdur um eftir vitjan á einum virki í Nor›ur Noreg herfyri. Virki› virkar úrdráttir úr fiska- og alislógvi, og fram- leiddi hávir›isúrdráttir sum fiskal‡si til matvørufram- lei›slu (functional foods), ensymir, kaviar, DNA-salt (ver›ur brúkt í kosmetikk- ídna›inum) og a›rar hávir›- isúrdráttir. Virki›, sum er eitt úrslit av mi›vísari vinnurætta›ari gransking, metir, at um fimm ár, kann vir›i› burt- urúr fiski og alislógvi hava eitt meirvir›i uppá 5 Nok. Kr umrokna› pr. kilo rávøru fisk. Eg skal at enda koma vi› f‡ra dømum um áhugaverd- ar og eisin átro›kandi vinnurætta›ar granskingar- uppgávur innan fiskivinn- una í Føroyum: • Hvussu skulu vit bera okkum at fyri at ala longri til havs ? (tøkni, búskapur vm.) • Tilgongd (rekruttering): Hvussu tryggja vit okkum stø›ugt og n‡tt starvsfólk til fiski og alivinnuna ? • Betri gagn‡tsla av fiska- tilfeinginum: Hvussu fáa vit lønandi virksemi burturúr tí rávøru sum í dag ikki kemur til lands, og hvussu fáa vit hækka› vir›i burturúr hjáframlei›slum • Hvussu fáa vit endur- n‡ggja› heimafiskiflotan, solei›is at hann ver›ur løn- andi Vón mín vi› hesi grein er at birta uppundir kjak um føroyska fiskivinnugransk- ing. Granskingin er ney›ug longu ídag. Granskingin ver›ur upp- aftur ney›ugari í einum før- oyskum sjálvberandi fiski- vinnubúskapi. Vi› tøkk fyri upptøkuna Egil Olsen fiskivinnufrø›ingur SJÓNARMI‹ Fiskivinnugransking í Føroyum Egil Olsen