týsdagur 12. januar 2016síða 22

Mikudagur 13. januar 2016 · Nr. 5 22 Sosialurin Vilmund Jacobsen Ytru umstøðurnar snúgva seg eitt nú um kost, rørslu, royking og strálingar, sum kunnu fáa fólk at síggja eldri út. Aftrat ytru umstøðunum, eru sjálvandi eisini lívfrøðiligar frá- greiðingar um, hví fólk eldast. Vit kunnu siga, at likamið hevur eitt ur, sum bara gongur í eina ávísa tíð. Menniskju eru ”programmeraði” til at doyggja, tí okkara kyknur kunnu ikki deila seg í allar ævir. Kyknur kunnu nevniliga bert deila seg eitt ávíst tal av ferðum. Alt kemur ikki við Likamið er bygt upp av kyknum, sum alla tíðina deila seg. Hvørja ferð, ein kykna deilir seg, kopierar hon sítt egna dna, sum hevur ein ávísan bygnað. Bygnaðurin er kendur undir navninum, kromosom. Í hvørjum kromosomi er tað, sum rópt verður ”telomerur”, ið vit kunnu siga er eitt pettið av dna, sum er til avlops. Tá dna’ið verður kopierað, kemur ikki alt kromosomið við. Kyknur doyggja Fyri hvørt ”kopi”, sum verður gjørt av dna’num, verður minni av telomerum, og at enda eru tær heilt burtur. Tá hesar eru burtur, heldur kyknan uppat við at deila seg, og tá doyr hon. Tað er, tá kyknurnar doyggja, at vit síggja tekin um aldurdóm á likaminum. Tað er soleiðis okkara egna likam, sum forðar okkum í at liva í allar ævir. Kelda: videnskab.dk At fólk eldast, kemst bæði av innaru og ytru umstøðum HEILSA Tí eldast menniskju Heilsugóðar og mettandi Mandlur og nøtur eru lekrar, og tær eru heilsugóðar. Sambært kanning eru hesar eisini vælegnaðar til at halda svongdini burtur, samstundis sum tær ikki eru fitandi. Tað ræður um at eta umleið 30 mandlur ella nøtur um dagin. Hóast hesar hava einar 150 kaloriur tilsamans, merkir tað ikki, at tú fært fleiri kaloriur enn annars gjøgnum dagin. Við sínum heilsugóða feitti, proteinum og fiprum geva mandlur og nøtur tær kensluna av, at tú ikki líður svongd. Kelda: sundhed.dk Likamið hevur eitt ur, sum bara gongur í eina ávísa tíð Elektriskt ljós órógvar svøvn Nógvar ymiskar orsøkir eru til, at fólk ikki fáa nóg mikið av svøvni, men aftanfyri nógvar av hesum trupulleikum goymir seg ein avgerandi teknologisk orsøk - elektriska ljósið Vilmund Jacobsen Amerikanskir granskarar hava ávarað um, at nýtsla av elektriskum ljósi órógvar svøvnin hjá fleiri og fleiri menniskjum. Ein røð av kanningum vísa, at vantandi svøvnur kann elva til kroniskar heilsutrupulleikar, eitt nú hjartatrupulleikar, viknandi immunverju og sukursjúku. Ábendingar eru eisini um, at vantandi svøvnur kann hava ávirkan á heilasjúkur sum eitt nú alzheimers. – Ljós ávirkar okkara sam- døgurrútmu meiri enn nakar heili- vágur. Tað skrivar ein av heimsins leiðandi granskarum innan sam- døgurrútmu, Dr. Charles Czeisler, Harvard Medical School í Boston, USA. Greinin kann lesast í viðurkenda vísindaliga tíðarritinum, Nature. Granskarin vísir á, at nógvar ymiskar orsøkir eru til, at fólk ikki fáa nóg mikið av svøvni, men aftan fyri nógvar av hesum trupulleikum goymir seg ein avgerandi tekno- logisk orsøk - elektriska ljósið. Sambært granskaranum órógv- ar elektriska ljósið, bæði frá perum, sjónvørpum og øðrum elektrisk- um tólum lívfrøðina í okkara sam- døgurrútmu. vilmund@sosialurin.fo