hósdagur 14. januar 2016síða 26

FRÍGGJADAGUR 15. JANUAR 2016 SOSIALURIN 6 26 RÓGVI NYBO S tøðan við laksalús í aliring­ unum í Føroyum er álvarslig. Laksalýsnar gerast støðugt mót­støðuførari móti við­ gerðar­evnum og er tí eisini munandi verri at sleppa av við. Seinastu árini er trupul­leikin við laksalús bara versn­að­ur. Fleiri og fleiri lýs setast á laksin og nørast við at eta av honum. Hetta ger, at laksurin missir skræðu, fær bløðingar, verður meira útsettur fyri øðrum fiskasjúkum sum eitt nú ILA, og í síðsta enda kann tað gera at laksurin doyr. Sjálvdeyður laksur kann ikki seljast, og tí hevur tað álvars­ligar fíggjarligar avleiðingar við sær fyri bæði alarar og Føroyar, fáa vit ikki hildið laksalúsini í skák ella bast henni. Álvaran í støðuni sæst millum ann­að við at landsstýrismaðurin í ali­ vinnu­málum, Poul Michelsen, nú fær regluliga og beinleiðis kunning minst eina ferð um mánaðin frá millum annað Heilsufrøðiligu Starvsstovuni, Lands­djóralæknanum og umboðum fyri alivinnuna um støðuna í ali­vinn­ uni. Stóra ávirkan á laksin Laksalús er eitt slag av krabbadjóri, sum livir av at setast á laks, síl ella annað laksaslag. Tað er ein so­nevnd­ ur ‘snúltari’, sum livir av slipu, skræðu og kjøti á laksinum, skrivar Kirstin Eliasen, lívfrøðingur hjá Fiska­aling, í tíðarritinum Frøði í fjør. Hetta hevur sera stóra ávirkan á laksin, bæði á vakstrarlag og verju móti sjúkum. Laksalúsin festir seg á laksin og etur burturav honum. Laksa­lúsin stressar eisini laksin og minkar immun­ verjuna, so at laksurin er í størri smittu­vanda fyri øðrum fiskasjúkum, so sum ILA, ið noyddi samlaðu før­ oysku alivinnuna niður á knæ og at byrja fullkomiliga av nýggjum fyri tíggju árum síðani. Sambært Kirstin Eliasen í Frøði, ávirkar laksalúsin eisini matarlystin og gagnnýtsluna av føðini. Tí veksur laksurin eisini seinni enn vanligt, og tað hevur eisini stóra ávirkan á fram­ leiðsluna hjá alarunum í Føroyum. Ónda ringrásin Laksalús er ikki nakar nýggjur ella brádliga íkomin trupulleiki hjá alar­ um. Alarar hava heilt síðani aling av álvara tók seg upp 90’árunum, barst móti laksalúsini. Hetta er gjørt eitt nú við at avlúsa laksin við kemisk­ um evnum, eitt nú evninum Slice, ið varð tikið í nýtslu í 1999. Men trupul­ leik­arnir við at nýta kemisk evni til at avlúsa laksin eru eisini ovurhonds stórir. Ovurnýtsla ella misnýtsla av við­ gerðar­evnum kunnu hava við sær, at laksalýsnar verða mótstøðuførar móti evnunum. Granskarar hava funnið eina ílegubroyting hjá teimum mótstøðuføru laksa­lýsn­um, sum helst kemst av við­gerðar­evn­unum. Jonhard Eysturskarð, sivilverk­frøð­ ingur í biotøkni hjá Fiskaaling, skrivar í Frøði at áhaldandi nýtsla av Slice ger at bert lýs, sum eru mótstøðuførar yvir­liva og tí verða lutfalsliga fleiri av hesum lýsnum. Tá hesar lýsnar so fáa fleiri avkom, fáa eftirkomararnir eis­ini hesa ílegubroyting og tí verða tær eisini mótstøðuførar móti hesi við­gerð og tola meira av. Birna Mørkøre, landsdjóralækni, váttar at talan tá er um eina ónda ring­rás, har alarar verða noyddir at nýta meira og meira viðgerðarevni fyri at sleppa av við lýsnar, við tí úrsliti at lýsnar tola meira og meira av. Noreg og Kili í somu støðu Trupulleikin við laksalúsini er ikki serføroyskur og er heldur ikki verri í Føroyum enn aðrastaðni. Eis­ini í Noregi og Kili, ið eru stórir fram­leið­ arar og okkara fremstu kapp­ingar­ neytar innan alivinnuna, stríð­ast tey av øllum alvi fyri at basa laksa­ lús­ini. Sam­starvað verður eis­ini tvørtur um landamørkini fyri at finna bestu við­gerðar­hættir­nar móti laksalúsini. Sostatt er talan ikki um ein avbyrgdan ella ser­før­ oyskan trupulleika. Orsøkin er, sam­ bært Jonhard Eysturskarð í Frøði, at ílegubroytingarnar ikki hava nakað landamark. Tí spreiða tær seg til onnur aliøki, hóast stórt hav er mill­ um firðirnar. Tí hava myndug­leikar og vinnulív ásannað, at loysnir­nar heldur ikki hava nakað landa­mark. Bulurin í føroyska búskapinum Alivinnan er hinvegin tann stóri bul­ urin í føroyska búskapinum, serliga síð­ani botnfiskaveiðan sein­astu ár­ ini hevur lagt seg á eitt støði, ið er undir tí, vit sóu í kreppuni fyrst í 90’unum. Saman við einum brádliga bólgn­andi uppisjóvarfiskiskapi hevur alivinnan hildið føroyska búskapinum á rímiliga sløttum sjógvi meðan fíggjarkreppan herjaði aðra­ staðni í heiminum. Alivinnan stóð í 2014 fyri helvtini av føroyska mat­ vøru­útflutninginum og fluttu tá út fyri tríggjar milliardir krónur. Trupulleikin við laksalús er tí sera álvarsligur. Tað ásanna bæði ali­vinna, landsdjóralæknin og lands­stýris­ Í Føroyum eru fýra ferðir fleiri kynsbúnar lýs á laksinum í ár enn í 2014« Atli Gregersen LAKSALÚS KANN KOPPA FØROYSKA BÚSKAPINUM Alivinnan í Føroyum er undir stórum trýsti av laksalús. Lúsin setist á laksin og etur seg inn gjøgnum skræðuna. Klárar alivinnan at halda lúsini skák, heldur dagligdagur fram sum vant. Vinnur lúsin, kann tað við einum høggi skræða teppið undan øllum tí føroyska búskapinum Poul Michelsen, landsstýris­ maður í alimálum, fær reglu­ liga og beinleiðis kunning um álvarsligu støðuna í alivinnuni minst eina ferð um mánaðin MYND: ÁLVUR HARALDSEN MYND: ÁLVUR HARALDSEN ALIVINNA