hósdagur 30. juni 2016síða 26

FRÍGGJADAGUR 1. JULI 2016 SOSIALURIN 75 26 Óli Jacobsen BJARGAÐUR UNDAN NASISMUNI, YNSKIR AT SÍGGJA FØROYAR AFTUR Mikudagin komandi fáa Føroyar eina serliga vitjan. Tað eru feðgarnir Menakhem og Roy Ben Yami úr Ísrael. 89 ára gamli Menakhem vil fegin vísa soninum Føroyar T að var í 2004, at Menakhem Ben Yami fyrstu ferð var í Føroyum á eini fiskivinnustevnu. Hann er ein kendur fiskivinnu­frøð­ingur, sum í mong ár hevur arbeitt fyri fiski­ vinnudeildina hjá FAO, matvøru­stovninum hjá ST. Í hesum sambandi hevur hann verið í einum stórum parti av heimsins londum. Tá ið Menakhem kom higar fyrstu ferð fekst eisini hansara ótrúliga søga um hansara lív sum polskur jødi, ið varð »deyða­ dømdur«, tá ið Týskland hertók Polen í 1939. Í 2006 var hann aftur í Føroyum saman við konuni, Honnu, sum var týskur jødi, og sum var eins nógv deyðadømd sum hann. Kortini komu tey bæði til Ísrael aftan kríggið. Tey giftust og fingu tvey børn. Sonurin, Roy, er ein stórur vinnu­lívs­ maður í Ísrael. Hann hevur hoyrt pápa sín greiða so nógv frá Føroyum, at nú vil hann hava pápan við til Føroyar at vísa sær hetta land, sum hann er so hugtikin av. Tískil koma teir í komandi viku til Føroya við privatflogfarinum hjá Roy. Her skulu teir í nakrar dagar vitja vinir og síggja sum mest av landinum. Snýtti seg undan deyðanum Vit hava fyrr havt søguna hjá Honnu í hesi røð. Men hesa ferð fara vit at lýsa ta fan­ tast­isku søguna hjá Menakhem. Ættin hjá Menakhem hevur búð í Polen alt tað, hann veit um. Eini 10% av íbúgvunum í landinum vóru jødar. Men hesir vóru meira ymiskir, enn vit kanska gera okkum far um. Summi vóru meira integreraður partur av polska samfelagnum enn onnur. Hetta kom millum annað til sjóndar í tí máli, tey tosaðu. Vanliga fatanin er, at allir jødar heima tosaðu jiddish, eina blanding av hebraiskum og ymsum europeiskum málum, men so­leið­ is var ikki heima hjá Menakhem. Tey tos­aðu polskt heima og vóru tískil meira inte­grerað í polska samfelagnum enn hini. Tað vóru eis­ini tey, sum valla dugdu polskt yvir­høv­ ur. Menakhem lærdi eisini hebraiskt frá barni av. Annars sigur Menakhem, at í ísraelsku søguni eru tvey serstøk undur. Annað var, at tað eydnaðist at endurreisa hebraiska málið, sum nú er almenna málið í Ísrael. Hitt undrið er, at tað er eydnaðist jødum at koma aftur til Ísrael í so stórum tali. Marran byrjar Hitler legði á Polen fyrst í september í 1939, og Menakhem greiðir frá: »Eg var 13 ára gamal, tá kríggið byrjaði í 1939. Vit búði í Warszawa, og vóru vit pápi, mamma, eg og ein lítil systir, sum var 4 ára gomul tá. Týskararnir byrjaði beinanvegin at bumba Warszawa frá luftini. Eg haldi, at tað tók tvær vikur til teir høvdu kringsett býin. Í býnum búðu 1,2 mill. Fólk. Av hesum vóru meira enn 300.000 jødar. Nú Warszawa var kringsett, byrjaðu týskarar eisini at skjóta inn í býin frá jørðini, og eftir enn tvær vikur gav býurin seg yvir, tá var 20% av býnum oyðilagdur. Týskarar yvirtóku so­statt myndugleikan í býnum og í øllum Polen, sum varð lagt beinleiðis undir týskt vald sum eitt »generalgovernment« við Hans Frank, kallaður bøðil Polens, sum leið­ara. Hesin varð hongdur aftaná kríggið sum krígsbrotsmaður. Tað sigst, at hann var tann einasti av týsku oddamonnunum, sum angraði sínar illgerðir. Fyrst Dávidsstjørnan Týskarar byrjaðu beinanvegin í smáum at taka stig ímóti jødiska fólkinum. Hetta var gjørt í smáum, so tað skuldi skapa sum minst av órógv millum fólkið. Tað er neyð­ ugt at skilja, at hesa tíðina kundi eingin ímynda sær, hvat hetta fór at enda við. Fyrsta stigið var at noyða jødar at ganga við einum serligum frámerki, nevniliga jøda­ stjørn­uni. Tað næsta stigið var at savna all­ar jødar á einum staði. Hetta gjørdist millum annað í ta seinni sera kendu jøda-gettoini í Warszawa. Hon varð skipað í jødiska partinum av Warszawa í november 1940. Ikki-jødar vórðu noyddir at flyta út. Fyrst búðu 350.000 jødar í gettoini. Síðan komu jødar úr øðrum pørt­ um av Polen, og skjótt búðu umleið hálv millión jødar í gettoini, sum varð umgird av píka­tráði, so tað ikki skuldi sleppast út við tí góða. Samlaða økið var bert 4 ferkilometrar. Hetta svarar til, at tað tilsamans búðu 100 mill. fólk í Føroyum. Fólk í somu ætt máttu troka seg saman í hvørji íbúð. Í hvørjum rúmi kundu búgva um 12-16 fólk. Tað var eisini ringt var at lívbjarga sær. Var møguligt at koma í samband við polakk­ar uttanfyri, kundi handlast á svarta børs­inum ella vørur kundu verða smuglaðar inn. Men dýrt var tað. Tað kundi fáast nakað av grýni fyri ein pels! Heilsustøðan gjørdist út av lagi vánalig, og lítið fekst at eta. Í gettoini fingu tey 184 kaloriur um dagin, meðan polakkar uttan­ fyri gettoina fingu 634 kaloriur um dagin. Týskarar sjálvir fingu 2.310 í meðal um dagin. Heima hjá okkum var støðan held­ ur frægari enn miðal, kanska tí vit vóru fígggjar­liga betri fyri enn tey flestu. Sjálvur er eg lítil maður. Hetta er uttan iva orsakað av mat­troti í uppvøkstrinum júst í hesi tíð­ ini. Tá er munur á abbasynunum, sum eru av størstu monnum. Fólkið í gettoini varð eisini dag og dagliga útsett fyri týskum ágangi og eyðmýkingum av ymiskum slagi. Í fyrsta umfari búðu vit í okkara egnu húsum, sum lógu beint á markinum á getto­ ina. Men seinni varð hon minkað í vídd, og tá máttu vit fara úr okkara egnu hús­um og flyta inn um girðingina. Mamman og systurin fingu »arbeiðsboð« So byrjaðu týskarar at senda fólk úr leg­ unum. Sagt varð, at hetta var fyri at arbeiða, og í fyrstani var eingin, sum kundi ímynda sær, hvat veruliga gekk fyri seg, har sum hesi fólkini komu. Tey kundi als ikki rokna við, at endamálið við hesi flyting var at beina fyri teimum. Tað gingu veruliga tvey ár, áðrenn fólk veruliga byrjaðu at varn­ast, hvat gekk fyri seg, nevniliga at jødarnir í hópatali vórðu fyribeindir á »arbeiðs­pláss­ unum«. Men sum fráleið fingu tey fyrst varhuga og síðan vissu fyri tí, sum gekk fyri seg. Tað vóru eisini tey, sum vóru sloppin til rým­ing­ ar, og sum kundu greiða frá, hvat veruliga gekk fyri seg. Í 1942 fingu mamma mín og sjey ára gamla systir mín boð um, at tær skuldu sendast Siðsøga Menakhem og Hanna