hósdagur 8. september 2016síða 20

FRÍGGJADAGUR 9. SEPTEMBER 2016 SOSIALURIN 103 20 20 GRANSKING HVØRJI ORÐ LÆ VIT FYRST? Sigur barn títt »lulla«, »dada« og »nallin«? So líkist tað øðrum vøggustovubørnum, ið eru í ferð við at læra seg málið. Hóast hetta er smábarnamál og ikki røttu orðini, eru tað orð sum hesi, ið eru partur av orðfeinginum hjá føroyskum børnum. Sissal M. Rasmussen, ph.d- lesandi, hevur í sambandi við ph.d-verkætlan sína granskað í, hvussu føroysk børn læra málið. Serliga hevur hon áhuga í týdninginum, sum máltøka hjá børnum hevur fyri børnini eisini seinni í lívinum EILEN ANTHONIUSSEN Sissal M. Rasmussen hevur sein­ astu trý árini arbeitt við um­fatandi gransking av føroyska málin­um. Hon hevur sett sær fyri at kanna, hvussu føroysk børn læra sítt móðurmál. – Mín áhugi fyri máli byrjaði her á Føroyamálsdeildini, og seinni havi eg tikið út­búgving í audio­logopedi á Københavns Uni­versitet. Síðani starvaðist eg hjá Ser­námi í 10 ár, har málið var ein grund­leggjandi partur av arbeiðnum, og av tí at vit vita so lítið um málið hjá føroysk­ um børnum, fekk eg hug­skotið at fara undir at granska í mál­in­um og søkti Granskingar­grunnin um stuðul. Fyri at fáa eina so fullfíggjaða mynd sum gjørligt, setti Sissal sær fyri at byrja við byrjanini og valdi at kanna orðfeingið hjá teimum allaryngstu. – Eg fekk fatur í listanum frá Landsfólkayvirlitinum við børnum, sum vóru fødd í tíðar­ skeiðnum, ið svaraði til átta mánaðir til trý ár, og fann fram til for­eldur, sum eg so kundi seta meg í sam­band við. Síðani havi eg býtt børnini upp í tvey, tey smærru í aldurs­bólkin 8-16 mánaðir og tey eldru í 16 mánaðir til trý ár. Tá foreldrini høvdu játtað at vera við, luttóku foreldrini um­ vegis netið í kanningini, har for­ eldrini skuldu krossað av, hvørji orð barnið skilti, og um tey dugdu at siga orðið, og at enda vórðu tey spurd, um barnið dugdi at seta orð saman til setningar. Harumframt vóru aðrir spurningar um barnið, sum hava týdning fyri mál­tøkuna, til dømis um barnið hevði systkin, gekk á stovni og so fram­vegis. Øll svarini eru dulnevnd. Hví er mál týdningarmikið? – Eg havi valt at brúka eitt háttalag, sum er brúkt í sambandi við gransking í 60 øðrum londum, har eg havi hugt eftir orðfeingi og samanborið við, hvussu skjótt føroysk børn læra orð, og hvussu skjótt tey læra seg fleiri orð og so framvegis. Sissal greiðir frá týdninginum av at menna málið. – Tá barnið kennir fleiri orð, hevur tað nógvar fyrimunir við sær. Jú fleiri orð barnið kennir, jú skjótari gongur at læra enn fleiri orð. Samskifti er í hesum aldrinum av størsta týdningi, og jú meiri sam­skifti barnið hevur við onnur bæði børn og vaksin, jú skjótari læra tey mál og nýggj orð. Og tað er ikki minni týdningarmikið, tá barnið fer í skúla og skal læra at sam­skifta um evni, sum liggja uttan fyri heimið. Men fyri at kunna siga nakað um hetta evnið, er umráðandi at finna út av, hvussu máltøkan hjá føroyskum børnum vanliga fer fram. Út frá svarunum, sum foreldrini hava latið henni aftur, kann hon seta orð­feingið hjá børnunum inn í skipanir, sum geva eina mynd av mál­tøkuni hjá føroyskum børnum. – Hetta er gransking, sum vísir týðilig úrslit. Her síggi eg ítøkiliga, hvørji orð tey læra fyrst, hvat eyð­kennir hesi orðini, og so kann eg út frá svarunum spyrja, um tað er okkurt í okkara umhvørvi, sum ger hetta? Av tí at sera nógv børn eru við í kanningini, kunnu kanningar sum hesar geva eina greiða ábending um íkastið tey fáa frá umhvørvinum rundan um børnini. Til dømis síggi eg, at børn duga líka væl orð sum »seyður« og »grísur«, hóast børnini í veruliga umhvørvinum her í Føroyum síggja fleiri seyðir enn grísar, og hetta kemst av, at tey síggja grísar í bókum, teknifilmum og aðra­ staðni. Sostatt kann íkast til børn vera so nógv, bæði tað sum vit tosa um, og tað sum tey hoyra, síggja og uppliva. – Hyggja vit at djórum, sum liva her í Føroyum, eitt nú »lundi« og »hvalur«, so síggja vit, at hesi ikki eru serliga væl umboðað í barna­bókum og teknifilmum. Havast skal í huga at hetta eru børn undir trý ár, sum kanska ikki síggja hesi djór í »veruleikanum« í Mykinesi ella í grindadrápi. Her kann ein orsøk vera, at íkastið bæði í gerandis­degnum og í bókum og tekni­filmum er minni, og tí fáa tey færri upplivingar við hesum orðum, tí tey duga onnur orð betri sum til dømis pingvin ella krokodilla. Babba kemur fyrst Hjá teimum heilt smáu kann hon greina seg fram til smálutir og ljóð. Eitt nú eru »m« og »b«-ljóðini tey fyrstu ljóðini, ið børn læra, og tað gera børnini eisini í londunum rundanum okkum. Sissal vísir á, at tað at brúka barnamál sum »lulla«, »dada« ella »nallin« eisini er partur av menningini hjá føroyskum børnum. – Millum fyrstu veruligu orðini er »babba« eitt sum gongur aftur. Men »mamma« er eisini væl við, skundar hon sær at siga. Tað eru nógv viðurskifti, ið gera seg galdandi, tá tað snýr seg um máltøku hjá børnum. Um børnini hava haft millumoyrabruna, um tey hava eldri systkin, hvussu nógv tey eru á stovni, hvussu nógvar bøkur tey hava heima, hvussu nógv tey vaksnu lesa fyri teimum og so framvegis. – Tað er í veruleikanum ótrúligt, hvussu skjótt børn læra mál. Men tey skulu hava íkast, og tí er um­ráðandi at hyggja at viður­ skiftunum rundan um barnið. Hvussu nógv mál tey tosa í heimin­ um til dømis. Har­afturat er tað munur á gentum og dreingjum, og tað hevur eisini týdning, tá ein skal hyggja eftir tølunum, sum vísa hvussu nógv tey duga, og um tey eru á hædd við hini børnini. Børn skilja, áðrenn tey tosa, og Tað er púra normalt ikki at siga nakað, tá barnið er eitt ár ella hálvt­annað, men man skal sum for­eldur fylgja við. Tá tey eru millum hálv­tannað og tvey ár fara tey flestu inn í ein orða­spurt, sum setir ferð á orðfeingið Sissal M. Rasmussen Greinin er partur av lýsingarherferð, sum Granskingarráðið stendur fyri