hósdagur 13. oktober 2016síða 27

FRÍGGJADAGUR 14. OKTOBER 2016 SOSIALURIN 118 27 Komandi partur Í komandi pørtum verður greitt frá søguni salt- og klippfiski, sum hon er lýst á “saltfiskatúrinum” hjá Sólorku. »Í juli, august og september í ár«, helt Danielson fram, »var eg á ferð í Congo saman við bretska konslinum Roger Casement, har hann kundi prógva hesar ræðuleikar. Eg eri fegin um at kunna staðfesta, at bretska stjórnin innan fáar vikur fer at taka stig í hesum máli. Tá fara hesi viðurskifti at koma meira fram í ljósið«. Spurdur segði Danielson eisini púra greitt, at um »hetta trælahald ikki kemur at halda uppat, so fer fólkið í frístatinum Congo at verða útruddað. Í summum plássum eru dyrnar stongdar fyri trúboðarum, hóast ein av fortreytunum fyri frístatinum var fult frælsi hjá øllum trúar­greinum at ferðast og at prædika í øll­ um landinum. Í nógvum førum hava mynd­ ug­leikarnir forða teimum lokalu at selja vørur til trúboðararnar uttan at gummi­ fyri­tøkurnar fyrst verða spurdar. Spurdur hví Leopold kongur ikki steðgar hesum óskili, svarar Mr. Danielsen, at »kongurin fær 50% av øllum inntøkunum hjá gummifyritøkunum, so hetta er ein spurn­ingur um fíggjarligan vinning. Vápnaðir hermenn og vaktarmenn hava støð í bygdunum at noyða fólkið at koma við ásettu gumminøgdini, og teir gjalda tað, sum teir hava hug til. Tey innføddu liva sum flóttafólk og gerast ofta offur fyri vanda­ fullar umfarssjúkur. Sovisjúkan – plágan hjá Congo Fólkið í Congo ræðist sovisjúkuna so illa, at tey rýma undan henni sum undan ringastu ódnum. Mr. Danielson greiddi frá, at ein orsøkin til sovisjúkuna er vánaliga støðan hjá fólkin­ um, sum er orsakað av ov lítið av mati, sum aftur er orsakað av umrødda trælahaldi. Henda sjúkan er mest vanligt framvið Congo­áarbakkan um 200 míl niðan frá sjóvar­málanum. Mr. Danielsen greiðir frá, at fyrstu sjúku­ eyðkennini eru, at sjúklingurin vil illa sova. Hann verður meira og meira dølskur og fær óstøðugt gongulag. Atburðurin broytast eisini, so sjúklingar kunnu gera slíkt, sum teir annars ikki vildu gjørt sum at stjala og lúgva og tað, sum verri er. Fyrsta stigið av sjúkuni er fýra mánaðir. Næsta stigið eru ræðandi dreymar og sjónir. Hetta ræðir sjúklingarnar so illa, at teir kunnu koyra cayenne pipar í eyguni fyri ikki at sovna. Næsta og seinasta stigið er, at sjúkl­ing­ urin verður hjálparleysur og missir matar­ lystin. Holdið losnar stig fyri stig av beina­ grindini, og sjúklingurin kemur at líkjast eini beinagrind. Tá er sjálvandi endin nær. Ein sjúklingur kann liva í 12 ella upp til 18 mánaðir við nógvari pínu.« Mr. Danielsen heldur, at um vinirnir hjá hesum neyðars sjúklingum, høvdu møgu­ leika at vera hjá teimum, høvdu ikki so nógv doyð. Men tey mugu brúka hvørja løtu at útvega nóg mikið av peningi at gjalda hesar okurs­kattir. Úrslitið er, at sjúklingarnir verða sleptir uppá fjall. Hugsanin er eisini, at um tey innføddu fingu nóg mikið av mati vórðu tey meira mót­støðu­før móti sjúkuni. Blaðið heldur kortini, at orsøkin til sovi- sjúkuna, bit av tsetse fluguni, vóru menn ikki komnir eftir fyrr enn sama ár, 1903. Tí kendi Dollin kanska ikki so nógv til hetta. Kann sammetast við »Onkel Toms Hytte« Tað, sum er sera áhugavert, er sjálv byrjanin til greinina, har tað verður sagt: Summar av teimum skakandi hending­ unum í samband við trælahald, sum eru so væl lýstar av Harriet Stowe í »Uncle Tom’s Cabin« eru so greitt lýstar aftur við teirri ræðu­søgu, sum D.J. Danielsen hevur greitt frá sínum upplivingum í Congo. Hann er í Glasgow fyri at fáa stuðul og skapa áhuga frá øllum frælsishugaðum monnum og kvinnum fyri stríðið at loysa fólkið í Congo frá tí trældómi, sum tey liva undir. Tað áhugaverda her er sammetingin við bókina Onkel Toms Hytte, tað heiti, vit kenna best. Henda bók hevur skapað søgu. Hon er um ein amerikanskan træl og korini hjá honum. Tað verður hildið, at henda bókin var ein orsøk til amerikanska borgarakríggið, sum endaði trælahaldið. Bókin eru komin út á 60 málum og er seld í stórum tali. Í 1903 varð bókin filmatiserað. So hetta er ikki hissini samanbering. Men hon váttar eisini, hvussu sannførandi Dollin var. Søgan viðurkend av serfrøðingum Iva Pésa er søgugranskari við lærda há­ skúlan í Leyden í Hollandi. Hennara serfrøði er Afrika og eisini Congo. Hon hevur skrivað ummæli av bókini í Brethren Historical Review. Hon skrivar m.a.: Óli Jacobsen hevur her skrivað gjørt eitt rósvert arbeiði, sum hevur endurskapað søguna um Danielsen fyri nútíðina. Her er grundgivið sannførandi fyri, at D.J. Danielsen er maðurin, sum hevur tikið (illa) gitnu myndirnar av fólki við av­ høgdum honum, sum vóru grundarlagið fyri herferðini móti stýrinum hjá Leopold kongi. Bókin hevur nóg mikið av grundgeving- um fyri, at DJD hevur tikið tær myndir sum fingu so stóran týdning í teimum ljós- myndafyrilestrum, sum høvdu so stóra ávirkan. Bókin hevur eitt óvanligt ríkidømi av skjalatilfari um DJD og hansara lív. Tað er óvanligt at finna so fjølbroyttar keldur í einum einstøkum handriti. Umframt tað so vísir bókin, hvat ið kann náast við at skriva um ein einstakan trúboðara. Hesum kundu nógvir søgumenn innan brøðrasamkomuna lært av. Tað eru nógvir av teirra trúboðarum sum hava avrikað so mikið nógv, at teirra søgu átti at verðið niðurskrivað. Hetta er ein merkisverd bók, sum er væl undi­r­bygd. Her er ein hópur av upplýs­ ing­um frá grundtilfarinum. Nógv av tí er eisini endur­givið orðarætt. Hetta økir um trú­virðið á bókini. Jacobsen hevur sannførandi prógvað, at skjalasøvnini hava ein hóp av tilfari til at skriva slíkar frásagnir. Vóni, at aðrir fara at fylgja fyridøminum hjá honum at skriva um aðrar týðandi persónar. Tann týdningarmesta viðurkenningin er kortini, at The Journal of African History hevur eitt ummæli av bókini i útgávuni, sum kemur í november í ár. Hetta tíðarrit verður útgivið av Cam­ bridge University, eitt tað universitet í øllum heimum sum hevur hægstu tign. Tað sama er við hesum tíðarriti. At fáa um­ mæli her er roknað fyri at vera hægsta aka­ demiska viðurkenning, sum tað ber til at fáa yvirhøvur. Tann sum skrivar hetta ummæli er søguprofessarin Robert Burrough á Beckett lærda háskúlanum í Leeds í Onglandi. Sum tað skilst er tað jaligt. Sólorka og Iktus minnast Dollan Á tveimum ferðunum til Spania, sum Sól­ orka skipar fyri í heyst, er undirhald og frásagnir. Á báðum ferðum er lýsing av Dollanum á skránni. Á seinni ferðini er hetta sett á skrá tann 16. oktober, júst 100 ár eftir, at hann doyði. Umframt hetta hevur Iktus eina minn­ ingarsending, sum verður send 14. og 16. oktober. Skráin finst á: iktus.fo Hetta eru aðrar kendar myndir hjá Dollanum úr Congo Mola og Yoka. Hetta er ein tann mest kenda myndin hjá Dollanum. Í 100 ár hava aðrir trúboðarar fingið heiðurin fyri hana, men nú kann staðfestast, hvør rætti myndamaðurin er Dollin verður mintur hjá Sólorku í Spanien í sambandi við, tað tað eru 100 ár síðani hann doyði