leygardagur 18. september 2004síða 12

22 Nr. 178 - 18. september 2004 Nr. 178 - 18. september 2004 23 teirra millum Wittgenstein og Schnitzler, Klimt og Hundert- wasser. Hvat úrvali og støði viðvíkir minnir staðurin meira um París enn um Keypmanna- havn, ein sannroynd, ið sjálvsagt kann førast aftur til, at hann fyri øld síðani var høvuðsstaður í einum ríki við o.u. 54 milliónum av íbúgvum. Sorgin um missin, tað traumatiska bakkastið frá bardaganum 1914-18, tykist seyra úr galvum og breytum, og navnið á Gavrilo Princip, manninum sum festi í neistan, anir ófrættakent undir hugans væðing. Í mínum huga er tað tó ein annar maður, sum í heilum ger vart við seg. Í miðjum desember 1947 flýddi rumenski yrkjarin Paul Celan úr heimlandi sínum til Wien, tí undir tí trongu, veingjaskerdu lonini í kommun- istiskum londum var ikki pláss fyri hansara surrealismu. Hans- ara steðgur sæst speglaður aftur í krimiskaldsøguni Internationale Zone eftir Reinhard Federmann og Milo Dor, frá 1953. Tað eydnast mær at finna aðra av hansara adressum, Rathaus- straße 20, beint við lærda háskúlan í Wien. Og her stendur ein so og hugsar um henda gávaða orðsnillingin, hvørs merkisverdi musikalitetur ikki vildi sleppa honum, hóast hann megnaði at skapa eitt nýtt mál og gera lopið frá vøkrum skaldskapi til "gráan poesi", og hvørs lýriski heimur fatar um sár, utopi og negativa gudfrøði, eina ákallan á eitt "tú", sum bæði er Eingin og eingin: O einer, o keiner, o niemand, o du: Wohin gings, da´s nirgendhin ging? O du gräbst und ich grab, und ich grab mich dir zu, und am Finger erwacht uns der Ring. Tann jødiski-rumenski yrkjarin, sum misti síni foreldur í kz- legum undir 2. heimsbardaga, og sum druknaði seg í ánni Seine í 1970, særdur kanska av hug- tyngslu um at hava livað Die Endlösung av, men ivaleyst líka so nógv av órættvísum plagiat- skuldsetingum, er í dag tað gitnasta navnið í týskum skaldskapi, eitt navn, ið ikki stendur aftan fyri nøvn sum Rilke, Kafka og Mann. Kann hetta, umframt at spegla aftur dýpdina og flogið í hansara yrkingum, samstundis takast sum tekin um, at týsk mentan hevur livað Saurons øld av, og at ein tíð er komin, tá sangir aftur kunnu syngjast hesumegin manna- ættina? Aftur komi eg at hugsa um Emmanuel Todd, sum seinast í síni analýsu sær fyri sær eitt "emansiperað" Europa, ein heimspart, sum ristir av sær sína undirbrotligu "sjálvkoloniali- sering" og ásannar, at hansara mentan er fjølbroyttari, ríkari og eldri enn tann amerikanska, og at hann, hvat sosialari umsorgan og sonnum fólkaræði - møguleikum hjá høgum sum lágum at fóta sær ella koma sær fram - viðvíkir, er komin mílir longur enn USA. Eg komi at hugsa um bókina More Equal Than Others eftir enska blaðmannin Godfrey Hodgson, har ført verður fram, at árini 1981 til 1993 fall reallønin hjá amerikonskum løntakarum við 5 prosentum, samstundis sum lønin hjá teimum 5 prosent- unum á ovastu rók hækkaði við 30 prosentum. Kanska kundi eitt endurreist Europa blivið eitt fyridømi, eisini fyri meginríkið handan havið, sum av tí kundi lært um umhvørvisvernd og fólkaræði og etikk, eins og tann framkomna norðureuropeiska sosiala skipanin kundi hjálpt USA at blakað av sær arvin frá Reagan og Bush, ta ónýtiligu nýliberalu triumfalismuna, og leitað uppaftur sína egnu fortíð: landið við møguleikum fyri øll, sum Tocqueville lýsti í 1830- unum. Nú tað snýr seg um lond og um umdømi teirra, rennur mær í huga, at Eysturríki ofta sæst fáa ringt skoðsmál, eitt nú í seinasta nummari av blaðnum Die Zeit, har tað verður umrøtt sum smá- borgarligt, uppgjørt og samstundis eyðkent av afturhaldi og býttisligari nostalgi. Nakað kann vera um hetta. Hinvegin hevur landið megnað at varðveita ein stóran part av síni uppruna- ligu skógarvídd, og einum rennur í huga, at tess stjórn, við kansl- arum sum Bruno Kreisky á odda, eftir 2. heimsbardaga hevur framt tiltøk til fyrimunar fyri tær lægru stættirnar. Sjón gongur fyri søgn, tá vit eitt kvøldið koma á plássið framman fyri Neues Rathaus. Her ber til at sessast í summar- lýkkuni framman fyri einum risastórum skermi, har ein kann síggja og hoyra tónaverk fram- førd av mætum musikarum og dirigentum, verk eftir Mozart, Wagner og Verdi - alt fyri einki - og í einum festligum umhvørvi við alskyns vín- øl- og ábits- búðum, tysjandi mannamúgvum, látri, práti, teskan og fríggjan. Vit taka við tí, sum vikan hevur at bjóða, og tað eydnast okkum at síggja og hoyra m.a. La clemenza di Tito eftir Mozart og Nabucco eftir Verdi. Eftir slík kvøld spákar ein heim í skýmingini við veingjaðari sál. Tann 9. august sessast vit aftur í okkara silvurgráa Peugeot 307, sum - nú ómóður, til dystin fús, næstan algoystur - ber okkum norðureftir aftur við kós móti Berlin. Her kann til seinast verða nevnt, at vit í Wien hava tikið lut í teirri 25. ráðstevnuni hjá IASS (International Association for Scandinavian Studies). Men umrøða av hesi ógvuliga áhuga- verdu stevnu fellur uttan fyri mín setning á hesum sinni. Dagin fyri fráferðina siti eg í sólini á Café Central, og aftur rennur Christian Haraldsen fram fyri, við veikari glæmu um andlitið, og, spyrji eg meg sjálvan, hvat hevði hann svarað, um eg spurdi hann: Hvat er hjartað, sjálvur essensurin, í málinum hjá Walther von der Vogelweide, Rilke og Thomas Mann? Eg veit ikki, hvat hann hevði svarað, og eg fái tað ongantíð at vita. Janus skald megnaði heldur ikki at svara upp á spurningin, og kortini skrivaði hann, tá hann læt sína síðstu týðing, eftir Jakob Böhme, koma upp á prent, at tað var til minnis um "eina tíð, tá ið týskt tóktist eitt vakurt mál". Janus var mangan merkiliga beinrakin, og kanska peikaði hann við hesum fáu orðum fram ímóti einum endurburði fyri týskt mál og týska mentan, tí endurburði, sum Brandt, von Stauffenberg og Paul Celan umboða. Sjálvur havi eg ta kenslu, at týskt, eins og (fyri ein part ið hvussu er) føroyskt, goymir í sær, við sínum konsonantiska súsi og sínum ríkidømi av eiggiligum tvíljóðum, eina gátuføra atavismu, sum tíð og mentan hava ríkað og skúlað, eina andaborna kjølfestu, eg ikki vildi verið fyriuttan, eina lækju aftur í ævintýr og søgn, minnið um djúpan skóg og ævinliga heiði. DUPULTKRONIKK eftir Hanus Kamban Men nóg mikið fyri fyrst um Týskland, Europa og USA, eg leggi Todd og aðrar frøðingar til viks, tí vit mugu víðari. Eftir eina stutta vitjan á borgini Wartburg, tætt við Eisenach, har Luther veturin 1521-22 sat og umsetti Nýggja Testamenti til týskt (tað var á hesum sinni hann, um eg ikki minnist skeivt, grýtti eitt blekkglas eftir hinum grábeinta), við teirra avleiðing, at átrúnin í Norðureuropa varð endurskaptur í paulinskum líki - so at náðin, ikki gerðin, eftir hetta veitti frelsu - aka vit víðari, fyrst við kós móti Gera, og síðani eftir motorvegnum suður ímóti Regensburg. Móti kvøldi koma vit til bygdina Schwandorf, har tað eydnast okkum at fáa innivist, bíliga og í eini rúmligari og ljós- ari stovu, í tí niðurlagda bónda- garðinum Egidienhof, og morg- unin eftir koyra vit tann stutta teinin til Regensburg. Ein dámur av mentan, lættleika og suðurlendskum ljósi hvílir yvir hesum gamla, rómverska býi. Okkara steðgur er ikki langur, men tað lukkast okkum at síggja dómkirkjuna Dom St. Peter, sum í stórbærum vakur- leika minnir um hana í Canter- bury, ein ferðaleiðari, sum er kønur í byggilist og gudfrøði, vísir okkum runt, hann peikar á púkar og enntá á sjálva ommu hin grábeinta, sum miðaldar byggimeistarar hava avmyndað, kleimda niðri undir eini tjúkkari súlu, her er tað heldur gerðin enn náðin, ið verður brúkt til at binda Mótmannin Mikla niður. Seinni ganga vit oman at áar- bakkanum, har kemur Donau brúsandi undan teirri undurvøkru Steinerne Brücke (sum varð bygd árini 1135-46), ikki blá her, men brún, einum rennur í huga Claudio Magris og hansara essayskaldsøga Donau, og ein brellast eftir onkuntíð at fara tann langa súkklutúrin oman við ánni, frá hennara keldu í Schwarzwald til ósan við Svarta- havið, ella kanska, sum júka- garpar á sinni, við skipi, um ikki í líka mótræsnum sjógvi sum teir: Vaksa tók tá veður, byrur lá av londum, sundur gingu jarnárar báðar í Høgna hondum. Sum fyri ikki at kasta aftur mat- kynstrið á staðnum keypa vit ein rothenburgara (sum pylsan her á staðnum eitur), og Sauerkraut afturvið, og meðan vit fáa okk- um, uttan fyri ta aldargomlu Wurstküche, sum í 12. øld mettaði teir arbeiðsmenn, sum bygdu grótbrúnna, kemur lítillátin maður, sjúkur, men tó lýsandi av anda og av sjónum, sum tykjast glógva undan høgum, dýrdmiklum kirkjuhválvi, og biður góðan dag. Mær rennur í huga, at stutt hiðani endaði Johannes Kepler, um tað mundi í tænastu sum støddfrøðingur hjá Wallenstein greiva, sínar dagar í november í árinum 1630. Kepler, flogvit og ein tann fyrsti empirikarin í vísindum, orðaði tær tríggjar keplersku lógirnar, um gongu- stjørnurnar, sniðið og ferðina á teirra rásum, skrivaði Somnium, ein tann fyrsta vísindaskald- skapartekstin, eins og hann sum tann fyrsti vísti á ta alisfrøðiligu megi í alheiminum, sum Newton seinni rópti gravitatión. Ikki minni merkisvert er, at hann megnaði at bjarga móður síni, ið var løgd undir at vera ganda- kelling, undan deyðanum. Hesin lýsandi andi orðaði sjálvur sína gravskrift, ið ljóðar soleiðis: MENSUS ERAM COELOS NUNC TERRAE METIOR UMBRAS MENS COELESTIS ERAT CORPORIS UMBRA JACET (Himmalin máldi eg, nú máli eg jarðar skuggar / andin reis móti himli, likamsins skuggi søkkur) Dagin eftir koyra vit úr Regens- burg, í ein landsynning eystur móti Passau, her er áhaldandi undanbrekka, sum vit koyra umskarast Donau og motor- vegurin fleiri ferðir, so vit fáa høvi til at aka yvir um brúgvar við bergtakandi útsýni, langt burturi síggjast skýggj reka yvir tindum og skógum, eg havi eina kenslu av at hava verið her fyrr, og tað er mær brádliga greitt, at tað er í Ringanna Harra eg havi sæð hetta landslagið, á hesum leiðum búleikaðu, hugsi eg, Artala kongur og Júkagarpar, undir okkum streymar áin Anduin, og á fløtunum uttast í sjónarringinum kundi ein, um eyguni vóru góð, kanska hómað Aragorn og Róhans reiðmenn. Vit steðga stutt í Passau, strúka so víðari eystur móti Linz, koyra gjøgnum býin og finna eitt gist- ingarhús nakað uppi í fjøllunum í bygdini Gallneukirchen, hjá einum Harra Wolfsjäger, hvørs kona er donsk og framúr blíð og fyrikomandi. Dagin eftir halda vit leiðina móti Wien, her hækkar lendið, so vit kunnu eygleiða Donau, sum streymar niðri í dalinum eitt sindur norðan fyri okkum. Vit koyra fram við Amstetten og síggja nakað seinni tað stóra, prýðiliga kleystrið Melk, upp- runaliga úr miðøld, men um- vaksið og endurbygt í 18. øld í barokkstíli, kent úr skaldsøguni Rósunnar navn eftir Umberto Eco. Her varð fyri o.u. einum ári síðani eitt handrit funnið, sum summir granskarar halda vera tað elsta handritið, við brotum í úr Nibelungenlied. Vit fáa seinni høvi til at vitja tað stórfingna kleystrið og síggja handritið, og annars sigla einar tveir tímar eftir Donau, til bygdina Dürnstein, har vit nakað uppi í fjøllunum síggja toftirnar av teirri borg, har tann (stak ódugnaligi) enski kongurin Rikardur Leyvuhjarta, á heim- ferð frá teirri triðju krossferðini, sat fangi eitt skifti árini 1192-93. Tá ið vit nærkast Wien, er farið at kvølda, vit koyra strekki eftir strekki, her tykist alt ovur- stórt og villingarsamt, men tað lukkast okkum at finna Ringin, nakað seinni koma vit til Hotel Post í Fleischmarkt, har vit skulu gista. Wien er, sagt við fáum orðum, eitt yvirflóðarhorn av slottum, listaskálum, konserthøllum, kaffistovum og bókhandlum. Sum vera man gongur leiðin, tá vit morgunin eftir, ein sunnumorgun, fara at skimast í býnum, fyrst til Stephansdom, ta gomlu gotisku dómkirkjuna. Seinni sama dag reika vit eystur um Donau, til Prater, har ein í tí ovurstóra parisarahjólinum, haðani slott og kirkjuspír skyggja undir einum í sólini, minnist Harry Lime, úr skaldsøguni Tí triðja Manninum eftir Graham Greene og filminum við sama heiti eftir Orson Welles, og hans- ara í so banalu yvirmenniskja- heimspeki, ið sjálvsagt stavar frá Nietzsche og Raskolnikov eftir Dostojevskij. Í Wien sæst annars farvegur eftir eina ørgrynni av skaldum, vísindamonnum og listafólkum, Fer Europa at reisa seg? Hugleiðingar um tað nýggja Europa, um týskt mál og týskar bókmentir og um meginlandsins leiklut yvir av heiminum og USA Stephansdom í lýsingini, sædd úr erva Wartburg, har Luther veturin 1521–22 umsetti Nýggja Testamenti til týskt Johannes Kepler (1571–1630) var slóðbrótari í empiriskum vísindum Í benadiktinarakleystrinum í Melk er funnið kanska tað elsta handritið við reglum úr Nibelungenlied C M Y K 23 22