mánadagur 14. november 2016síða 41

VIKA 46 • 14. NOVEMBER 2016 17 TEMA Heilsa & Vælvera ÓKEYPIS LÝSINGARBLAÐ Lívmóðurhálskrabbi er ein lúrandi vandi Vilmund Jacobsen L ívmóðurhálsurin er niðasti partur á lívmóðrini niður í móðurskeiðina. Hann bindur saman móðurskeið og lívmóður. Í lívmóðurmunnanum er slímhinna júst sama slag sum í móðurskeiðini. Hinvegin er slímhinnan í lívmóðurhálsinum eitt heilt annað slag. Tað er har, sum hesar báðar ymisku slímhinnurnar renna saman, at kyknubroytingar kunnu koma, sum seinni kunnu gerast til lívmóður­ hálskrabba. Lívmóðurhálskrabbi Kvinnur kunnu fáa lívmóðurhálskrabba á øllum aldri. – Í Føroyum fáa umleið 10 kvinnur árliga staðfest lívmóðurhálskrabba, og helmingurin av kvinnunum eru yngri enn 45 ár, tá tær fáa tað stað­ fest. Sjúkan kann fyribyrgjast, um kvinnur javnan fáa gjørt kyknu­kann­ ingar í lívmóðurhálsinum. – Tilburðirnir hava verið minkandi seinnu árini - alt av kyknukanningu- num, og væntað verður, at tilburð­ irnir alsamt fara at minka, nú lív­ móðurhálskoppsetingin er ásett í barna-koppsetingar-skránni. Høvuðsorsøkin til lívmóðurháls­ krabbamein er ein kronisk ígerð við “human papillomavirus” (HPV), ið er ein seksuelt yvirførd sjúka. – HPV er ein virusbólkur, og nøkur av hesum virussløgum smitta kyns­gøgnini hjá bæði kvinnum og monnum. Øll, ið eru seksuelt virkin, kunnu verða smittað. HPV-smittan er oftast uttan sjúku­ eyðkenni, og tí hava fleiri smittuna uttan at vita tað. Hjá teimum flestu hvørv­ur smittan av sær sjálvum, men av ókendum grundum verður smitt­an hjá summum kvinnum kron­ isk. Hetta í sær sjálvum økir um kyknu­broytingarvandan í lívmóður­ hálsinum og elvir í ringasta føri til lívmóðurhálskrabba. Sjúkueyðkenni Tað finnast nógv sløg av HPV, men tað er í høvuðsheitum HPV-16 og HPV-18, sum oftast verða sett í samband við lívmóðurhálskrabba. Aðrir sjúkuváðar, sum eru knýttir at hesum, er eitt nú fleiri kynspartnarar, royking og HIV ígerð. Tað eru ikki nøkur undaneyðkenni fyri lívmóðurhálskrabba. Men, er ta- lan um lívmóðurhálskrabba, kunnu ávísast eitt ella fleiri sjúkueyðkenni: 1) Bløðing í móðurskeið, 2) Útflot, 3) Pína og 4) Bløðing undir sam-legu. – Av tí, at lívmóðurhálsurin er nærliggjandi bløðru og baktarmi, kunnu, um sjúkan er ring, síggjast eyðkenni sum: 1) Óviljað vatnlát, 2) Óstøðugt vatnlát og 3) Trupulleikar at sleppa av við skarnið. Hvat kanst tú gera?
 Fyri at minka um vandan fyri lívmóður­ hálskrabba, skulu fyribyrgjandi kann­ ingar - screening - fyri krabbamein takast í ramasta álvara. – Kvinnum millum 25 og 60 ár stend­ ur í boði at fáa fyribyrgjandi kanningar, og kyknuroyndir verða tá tiknar úr lívmóðurhálsinum triðja hvørt ár. Endamálið við kanningunum er at ávísa kyknubroytingar so tíðliga sum gjørligt, so tær ikki verða til lív­ móðurhálskrabba. – Kyknubroytingar í lívmóður­ háls­inum er ikki krabbamein, men kann vera undanstig, sum verður til lívmóðurhálskrabba, um kykn­ urnar ikki verða tiknar burtur. Tí er týdningarmikið at fylgja kann­ingar­ skránni (screeningar­skránni), tó at screening ikki basir kyknubroytingum. Eftir sum kyknubroytingar og lívmóðurhálskrabbi eru íkomin av eini HPV ígerð, kann fyribyrgjast, at kyknubroytingar/ lívmóðurhálskrabbi tekur seg upp. Hetta kann gerast við at koppseta fyri HPV. – Í dag verjir koppsettingin fyri tveimum sløgum av HPV (HPV-16 og HPV-18), sum tilsamans elva til 70% av øllum lívmóðurhálskrabbatil- burðum og meira enn 50% av teimum hættisligu kyknubroytingunum í lív­ móðurhálsinum. Fyribyrgjandi koppseting Í Føroyum er fyribyrgjandi kopp­set­ ingin fyri lívmóðurhálskrabba partur av barna-koppsetingar-skránni. Kopp­ setingin verður givin, tá gentan er 12 ár. Koppsetingin, sum verður end­ur­ tikin eftir ávikavist tveimum og seks mánaðum, verjir ikki fyri øllum HPV- sløgunum. Koppsetingin verður endurtikin eftir ávikavist tveimum og seks mán­ aðum, og allir tríggir skamtar skulu í øllum førum gevast innan eitt ár. – Enn er ikki greitt, hvussu leingi koppsetingarvirknaðurin varar. Nógv kjak hevur verið um møgulig hjáárin av HPV koppsetingini, men donsku heilsumyndugleikarnir meta, at fyri­ munirnir at koppseta gagna væl betur enn vandahjáárinini. Kelda: www.apotek.fo Nógv kjak hevur verið um møgulig hjáárin av HPV koppseting, men donsku heilsumyndugleikarnir meta, at fyrimunirnir at koppseta eru størri enn vansarnir Í Føroyum er fyribyrgjandi koppsetingin fyri lívmóðurhálskrabba partur av barna-koppsetingar-skránni, og koppsetingin verður givin, tá gentan er 12 ár Í Føroyum fáa umleið 10 kvinnur árliga staðfest lívmóðurhálskrabba, og helmingurin av kvinnunum eru yngri enn 45 ár, tá tær fáa tað staðfest