hósdagur 1. desember 2016síða 27

FRÍGGJADAGUR 2. DESEMBER 2016 SOSIALURIN 139 27 normalisering. Í ameri­kanska valstríðnum legði Trump upp til, at avtalan millum Obama og Raul Castro um normali­serings­ tilgongdina verður ógildað. Hvat Trump velur at gera fer at hava stóran týdning fyri framtíðina hjá Kuba. Kubanska stýrið hevur sæð tað sum ein stóran møguleika fyri búskaparvøkstur at fáa betri handilsviðurskifti við USA. Amerikanska handilsbannið hevur verið í gildið síðani 60ini. Hetta er tó upp til Trump og Republikanararnar, og alt bendir á, at normaliseringin verður vrakað aftur. Hugsjónin hjá Fidel Stóru hugsjónarligu fyrimyndirnar hjá Fidel Castro vóru Jose Martí og Karl Marx. Martí gjørdist ein stórur partur av kubanska stríð­ num fyri loysing frá Spania í 19indu øld. Hann var yrkjari og rithøvundur og skrivaði nógv um sjálvsavgerðarrættin hjá kubanum umframt um frælsi og demokrati. Búskaparliga ynskti at virðini í samfelagnum í størri mun skuldu koma øllum til góðar. Martí var sera kritiskur ímóti sponsku kolonialistunum og tí vaksandi áhuganum USA fekk fyri Kuba. Fidel var marxist-leninist, og hevði ein sterkan anti-imperial­ istiskan og eisini nationalistiskan profil. Richard Gott, ið er søgu­ frøðingur, vísur á, at tað var blandingin av sosialismu, anti- imperialismu og nationalismu, ið fekk undirtøku millum fólkið. Kubanar høvdu fingið nóg mikið av spaniólum, amerikanarum og stóra ójavnanum í Kuba. Mannarættindabrot Hugsanirnar um frælsi og demo­ krati hjá Martí endurspegla tó ikki kubansku skipanina síðani kollveltingina. Sum sagt samantvinnaði Fidel hugsanina hjá Karl Marx um proletariska diktaturi og sosialismu saman við nationalismuni hjá Martí. Eins og í øðrum kommunistiskum londum hevði diktaturi við sær strangt eftirlit við landsins borgarum og skert persónligt frælsi. Amnesty International og Human Rights Watch hava áhaldandi víst á, at har fara stór mannarættindabrot fram í Kuba. Valini eru ikki fræls, bert kommunistiski flokkurin er lógligur, nógvir politiskir fangar, vána­lig rættartrygd, vánalig internet­atgongd og framsagnar- og trúar­frælsið er skert. Aftur til fríkenningina Lat okkum fara aftur til væl kendu orðini hjá Fidel Castro um at søgan fer at fríkenna hann. Ein marxististiskur einaræðisharri vil spjaða einhvørja fjøld og fólk fara at vera ósamd um arvin hjá honum. Summi síggja hann sum eina fyrimynd fyri sosialismu, sjálvsavgerðarrætt og mótstøðu móti imperialismu, meðan onnur síggja hann, sum ein, ið var við til at kúga eitt heilt fólk. Í 1990 fekk Nelson Mandela ein spurning í beinleiðis sjónvarpi um hansara vinabond við Fidel Castro, Yasser Arafat og Muammar Gaddafi. Tá svaraði Mandela: »Eitt av mistakinum hjá summum politiskum viðmerkjarum er, at teir halda, at teirra fíggindar eisini skulu vera okkara fíggindar«. Hetta lýsir væl hugsanina hjá nógvum statsleiðarum í menningarlondum um Fidel Castro. Søgan um Fidel Castro byrjaði longu fyri nógvum árum síðani, og hann fer áhaldandi at verða viðgjørdur úr øllum heimsins hornum: sum ein frælsishetja fyri summi, men so sanniliga eisini sum ein harðrendur einaræðisharri, ið kúgaði sítt fólk í nærum fimm øldir. Hann verður fríkendur av summum, men dømdur av nógvum øðrum. Tráin Petursson Nónklett lesandi