hósdagur 2. mars 2017síða 17

FRÍGGJADAGUR 3. MARS 2017 SOSIALURIN 27 17 24. mai eru 90 ár liðin, síðani fyrsti Sosialurin kom út. Í hesari greinarøð leita vit aftur til gomul bløð og finna fram ymiskt áhugavert tilfar Heimsins fyrsta ráð­frúa skrivaði fyrstu tíðar­ greinina Heimsins fyrsti kvinnuligi stjórnarlimur skrivar tíðargrein í fystu útgávuni av Sosialinum Í fyrstu útgávu av Sosial­ in­um er ein tíðargrein um Karl Marx. Høvundur er Nina Bang, sum var ráðfrúa í undirvísingarmálum í stjórn­ ini hjá Thorvald Stauning frá 1924-26. Hon er fyrsti kvinnuligi stjórnarlimur í heiminum, sum hevur sitið í eini demokratiskari stjórn. Ninga Bang varð fødd 1866 í Keypmannahvn. Hon doyði í 1928. Hon var politikari, ráðfrúa í undirvísingarmálum fyri Javnaðarflokkin, søgu­ frøð­ingur, sosialistur og marxistur. Nina Bang var fødd í ein­um konservativum um­ hvørvi. Foreldrini vóru »stabs­hornblæser, krigsråd Heinrich August David Ellinger« og Charlotte Ida Friedericke Preuss. Nina Bang giftist í 1895 við Gustav Bang, sum var politikari og sat í leiðsluni í Javnaðarflokkinum til hann doyði í 1915. Hon var systir konservativa politikaran H. O. G. Ellinger, men tey vóru á ongan hátt samd politiskt. Nina Bang fekk áhuga fyri politikki og fór at skriva í Social-Demokraten. í 1913-1918 umboðaði hon Javnaðarflokkin í býráðnum í Keypmannahavn. Nina Bang verður um­ rødd í bókini »Det 20. år­ hun­drede – De 100 mest be­tydningsulde personer i Dan­mark«. Fingu gamla prentmaskinu úr Danmark Tá fyrstu javnaðarfeløgini vórðu stovnað í Føroyum í 1925, Froðbiar Sóknar Javnaðarfelag og Suðurstreymoyar Javnaðarfelag, fór tey at tosa um at stovna eitt floksblað. Frammanundan vóru bert tvey bløð, Dimmalætting og Tingakrossur, sum bæði høvdu egnar pertsmiðjur. Tá var ikki vanligt, at fleiri politisk bløð høvdu somu prentsmiðju, og hugsaðu javnaðar­ menn sum so, at um teir skuldu fáa teirra politisku sjónarmið út til fólki, so noyddust tey at útvega sær eina prenstmiðju og fara undir blaðútgávu. Undangongumenn í hesum vóru Mourentius Viðstein og Petur M. Dam, sum saman við øðrum fóru undir fyrireikingarna til hetta tiltak. Við stuðuli frá danska Social­ demokratiska flokkinum fingu teir í lag, at tann gamla pressan á Frederikshavns Social­demokrat, varð sett upp í Losjuni í Havn, har flokkurin hevði leigað sær innivist. Anton Nicelsen, blaðstjóri á Frederikshavns Soialdemokrat, kom á vári í 1927 til Føroyar og við sær hevði han ein montør, sum setti pressuna upp, Blaðstjórin legði fyrstu bløðini til rættis saman við Mourentius Viðstein, ið fekk starvið sum blaðstjóri á nýggja floksblaðnum, Føroya Social- Demokrat. Fyrst eintakið kom 24. mai í 1927. Við prentsmiðjuni fingu tveir mans arbeiði í fyrstuni. Tað vóru Bethuel Z. Jensen, prentari og Carl Karbech Mouritsen, prentara­ lærlingur. Prentaður ymsastaðni – men mest á egnari prentsmiðju Fyrsta prentsmiðjan hjá Sosialinum var í Losjuni á Tinghúsvegnum í Havn. Sosialurin og Nema eiga í dag einastu blaðprentsmiðju í landinum EIRIKUR LINDENSKOV Fyrstu eintøkini av Sosialinum vórðu prentað í Losjuni í Havn. Tá blaðið varð stovnað í 1927, keypti blaðið eina gamla prentmaskinu frá Frederikshavn Social- Demokrat. Bethuel Jensen, sum var prentari á Sosialinum, keypti prentmaskinuna og bygdi sær prentsmiðu í J. Brocksgøtu í 1931, og næstu árini varð Sosialurin prentaður á prenstmiðju hansara. Í 1943 verður Sosialurin prentaður á prentsmiðjuni hjá Arnold Øster, sum prentar blaðið fram til 1954. Tá byrjar eitt nýtt tíðarskeið hjá Sosialinum. Tá hevur Poul Karbech Mouritsen, vanliga nevnd­ ur Karbech, keypt prent­smiðjuna á Heygsbreyt, sum fyrr hevði prentað Tingakross og Dagblaðið. Í 1964 keypir Javnaðarflokkurin prentsmiðjuna frá Karbech, og har verður blaðið prentað fram til 1977, tá blaðið keypir eini sethús í Sjúrðargøtu 9. Tá verður farið frá blýggjprenti til off-set prent. Dimmalætting hevði tá eina rotatiónspressu, og avtalað varð við Dimmalætting um at prenta Sosialin. Royndirnar at broyta Sosialin til eitt tíðindablað í sjeytiárunum settu eisini krøv um, at blaðið kom út fleiri enn tvær ferðir um vikuna. Roynt varð at fáa avtalu við Dimmalætting um at prenta Sosialin tríggjar ferðir um vikuna. Men tað bar ikki til, vóru boðini frá Dimmalætting –ið sum einasta blað kom út tríggjar ferðir um vikuna. Á Sosialinum var hetta fatað sum kappingaravlaðing, og tí var farið undir fyrireikingarnar at keypa Sosialinum eina rotatións­ prentsmiðju. Tosað varð við bankarnar, men har var eingin vilji. Hetta var ein ómøgulig uppgáva, sum bankarnir ikki vildu fíggja. Tí varð farið uttanlands eftir fígging, og 6. mars í 1982 kom fyrsti Sosialur út av nýggju prentsmiðjuni í nýggju blaðhúsunum á Argjum. Sosialurin kom nú út tríggjar ferðir um vikuna, og næstu árini vaks sølan av bløðum. Í 1990 varð gjørt av at geva Sosialin út fimm ferðir um vik­una. Í áttatiárunum vóru tríggjar rotatiónspressur í Føroyum. Umfram Dimmalætting og Sosialin, so hevði Dagblaðið eisini sína egnu rotatiónspressu og harafturat hevði 14. September ein gamla arkprentmaskinu. Helst var tað politiska aggið, sum gjørdi, at bløðini ikki kundu semjast um eina felags prentsmiðju, tí ein einsamøll rotatiónspressa kundi sum einki prenta alt, sum prentast kundi av bløðum í Føroyum. Men í 2000 samdust Sosialurin og Dimmalætting um at leggja prentsmiðjurnar saman í eitt felag, P/F Prentmiðstøðina. Maskinurnar hjá Sosialinum vórðu fluttar niðan á prentsmiðjuna hjá Dimmalætting – sum hevði høli, ið vóru bygd til endamálið. Samstarvið millum Sosialin og Dimmalætting um prentsmiðjuna gekk væl. Men tá Dimmalætting kom í fíggjarligt óføri í 2010, yvirtók P/F Nema partapeningin í Dimmalætting, og síðani hevur ognarparturin hjá Dimmalætting í Prentmiðstøðini ligið hjá P/F Nema. Í dag eiga Nema og Sosialurin Prentmiðstøðina – sum er einasta rotatiónsprenstmiðja í landinum. Prentsmiðjan á Heygsbreyt. Her var Sosialurin prentaður frá 1954 til 1977. Jarlevur Hilduberg prentari á Sosialinum frá 1982-1998 Modernaða prentsmiðjan hjá Prentmiðstøðini