hósdagur 16. mars 2017síða 22

FRÍGGJADAGUR 17. MARS 2017 SOSIALURIN 33 22 BARSIL uttan royndir innan sítt yrki, fekk møgu­leikan at taka av dreyma­ starv­inum, bert eina viku fyri hon átti seinna barnið. Hon tók tá av­ gerðina um at velja royndirnar fram­um barnsburðarfarloyvið. Tá Marita var liðug at lesa í 2014, flutti hon heim til Føroya at búgva. Stutt eftir tað átti hon fyrsta barnið, so hon fór í barns­ burð­ar­far­loyvi, og ikki út á arb­ eiðs­marknaðin, at fáa neyðugu royndirnar. Hon bleiv við barn aftur skjótt og fekk onki starv inn­an sítt yrki, áðrenn hon átti næsta sonin. Tá hevði hon ætlanir um at fara í bars­il, men sær tá eina starvslýsing frá Fróðskaparasetrinum har lýst verð­ur eftir fólki við hennara før­ leik­um til tíðaravmarkað starv. – Tá eg fyrr hevði verið til sam­ røðu, fekk eg altíð at vita, at eg mangl­aði royndirnar, men ongin vildi geva mær tær, og tí valdi eg at søkja. Eg fór til samrøðu við stórum búki mánadag, fekk starv­ ið mikudag og átti sunnudag, sigur Marita Gunnarstein Nielsen. Tá tú ongar royndir hevur við børn­u­m, áðrenn tú sjálv fært títt fyrsta barn, er torført at fáa hóm­ ing av, hvussu møtimikil upp­ gávan kann verða. Tá tú har­um­ framt stríð­ist við upp­gávuni, og tú verð­ur yv­irtikin av strongd og sorg í gerand­is­degnum er tor­ført at finna gleðina í nýggja leik­lut­ in­um sum mamma. Hetta vóru roynd­ir­nar hjá Mirjam Pæt­urs­ dótt­ir, tá hon átti fyrsta barnið. Áðrenn Mirjam fór í barns­burð­ ar­farloyvi, við fyrsta barni sínum visti hon ikki, hvat hon hevði í væntu, tí hon ikki var von at vera um børn. – Eg hevði ongantíð hildið í einum nýføðingi ella skift eini blæðu, sigur Mirjam Pætursdóttir. Hon var tvørturímóti von at vera í gongd, og henni dámdi væl at arbeiða nógv, venja og undrivísa í fit­ness. Hon greiðir frá, at hon visti, at tingini fóru at broytast, men júst hvussu ógvusliga, tað hevði hon onga hóming um. – Tá barnsburðarfarloyvið byrj­ aði, helt eg, at tað var løgið, at ongin hevði sagt mær, hvussu einsligt tað fór at vera. Eg kendi tað, sum mátti eg uppgeva alt annað, sum hevði mín áhuga. Ofta spurdi eg meg sjálva, um tað veruliga skuldi verða soleiðis restina av lívinum, tí fólk høvdu jú sagt mær, at tá eg hevði átt, fóru øll hini áhugamálini eg hevði at fána, men eg tímdi enn ordi­liga væl alt hitt, sigur hon. Mirjam leggur afturat, at hon hevði ein harðan barnsburð, og heldur sjálv at traumatiska upp­ liv­ingin eisini leddi til eina sterkari kenslu av vónloysi, tá hon hevði átt. Vit hoyra altíð hvussu fant­ ast­iskt tað er, at vera heima við ein­um pinkubarni, men Mirjam greið­ir frá, at hon var ofta ótrygg, tá hon var einsamøll, og var tí sera nógv í Leirvík hjá familjuni. Hon kendi ikki, at hon dugdi við lítla barninum, og ivaðist ofta í, um hetta nú var rætt fyri hana, og ynskti skjótt at sleppa aftur til arb­eið­is. – Aftaná havi eg hugsað, at eg møgu­liga havi havt barns­burð­ar­ tung­lyndi, men tá heilsusyrturin kom á vitjan, var nemt hjá mær at goyma veruligu kenslurnar, og lata sum um at alt var, sum tað átti at vera, sigur Mirjam Pætursdóttir. Tað kann verða einsligt, tá tú sum ung kvinna stingur burtur úr fjøldini, og serliga tá tú verður mamma fleiri ár áðrenn hini í vin­ar­skarðanum. Hetta kendi Rebecca Rógvadóttir Petersen, tá hon bleiv mamma fyri fyrstu ferð. Rebecca átti fyrsta barnið, sum bert 19 ára gomul, tá hon gekk ann­ að árið á handilsskúla. Tá var hon ein­asta í sínum vinarhópi, sum átti eitt barn. – Øll eg kendi vóru til arbeiðis ella í skúla, so eg hevði ikki møgu­ leika at vitja nakran við fyrsta barn­in­um. Eg var bara í mammu­ bólki av og á, so eg kendi meg ein­ sam­alla, sigur hon. Rebecca er í barns­burð­ar­far­ loyvi nú fyri triðju ferð, og sigur at hon hevði størri vænt­an­ir hesaferð. Møguleikar hjá mamm­ um í Klaksvík, sum eru í barns­ burð­ar­farloyvi, eru nógv víðkaðir sein­astu árnini, og nú gongur hon á mammukafe, mammuvenjing og mammu­bólki. – Eg eri liðug við útbúgvingina, og hetta var síðsta árið hjá dóttr­ ini í barna­garði, so eg hevði nógv­ ar ætl­an­ir um, hvat vit skuldu gera saman, og eg gleddi meg til at koma meir út í millum aðr­ar mammur, sig­ur Rebecca Rógva­ dótt­ir Petersen. Fyrsta tíðin við barninum Fyrsta tíðin saman við nýggja barn­inum er sera sárbar, og av­ bjóð­ingarnar eru ymiskar. Mamm­ ur skulu nú hugsavna seg um tørv­ in hjá barninum fyrst, og hetta hev­ur ofta avleiðingar við sær. Summ­ar verða noyddar, at taka støðu til arbeiði, hóast tær ynsktu tað annarleiðis, og hjá summum er arb­eiði tað tær leingjast eftir, hóast tær eru heima í barsil. Tá tú verður mamma fyrstu ferð, broytist tilveran, og tá snýr alt seg um barnið. Tú hevur ikki stund­ir til tín sjálvs og kanst ikki fara til alt, sum tú gjørdi áður. Eis­ ini verður tað harðari, um tú fært lít­ið av svøvni, greiðir Mirjam Pæt­ urs­dóttir frá. – Hetta er torført hjá summum og aðrar fella náttúrliga í tað, men tað er nakað, sum tú kanst inn­ stilla teg uppá áðrenn, sigur hon. Rebecca Rógvadóttir Petersen var liðug við útbúgving sína í 2015, og tá var hon skúlatroytt og gleddi seg at sleppa í barsil. Hon held­ur, at hon nú hevur lært at bars­ils­tíðin skal njótast, hóast hon í summar hevur verið í barsil í tvey ár. – Eg havi átt tvey børn við 14 mánaðum ímillum, og tað er ein avbjóðing. Gerandisdagurin krev­ ur meira struktur, sigur hon. – Eg havi sjómann, so eg eri eis­ini nógv einsamøll um børnini, men eg havi eitt ótrúliga gott bak­ land, so tað lættir um, tá mað­ur­in er burtur, sigur Rebecca Rógva­ dóttir Petersen. Starvið hjá Maritu Gunnarstein Niel­sen á Setrinum byrjaði, tá son­ ur­in bert var tríggjar vikur gamal. Upp­runaliga avtalan hjá Maritu og mann­in­um var, at maðurin skuldi vera heima alla barsilstíðina. Vegna serligar umstøður tók hann tó bert tær fyrstu fýra vikurnar, og fór síðani aftur til arbeiðis í Klaks­vík. – Vit hava bæði arbeitt alla tíð­ ina, og hava heitt á ommurnar at traðka til. Eg visti at tað fór at verða hart, men visti ikki hvussu hart tað veruliga fór at verða, sigur Mar­ita Gunnarstein Nielsen. – Tað gongur við góðari hjálp, men hvørki eg, parlagið, børn­ini, ommurnar ella mín egna sam­ vitska halda til hetta. Tað er alt ov hart meðan børnini eru so lítil. Nú havi eg fingið royndirnar, sum eg vildi hava, men hatta hevði eg ikki gjørt eina ferð afturat, sigur Mar­ita Gunnarstein Nielsen. Ringa samvitskan og tunglyndi Tá ein kvinna verður mamma, fylg­ir ofta ein feril av ringari sam­vitsku við. Ringa samvitskan kann fevna um alt frá tíð, sum ikki verður brúkt til barnið, sín sjálvs ella arbeiði. Av og á kemur hon eisini seinni, tá hugsað verð­ur um, hvat kundi verið gjørt ann­ar­leiðis. – Størsta offringin hevur verið, at eg mátti gevast við at geva bróst. Eg bleiv ov móð, tí eg pumpaði út annan hvønn tíma, sigur Marita Gunnarstein Nielsen. – Eg havi tó havt ringa sam­ vitsku fyri børnunum, manninum og ommunum. Eg føli meg ego­ist­ isk­an, men upprunaligi planurin var jú ikki hesin, sigur hon. Synirnir eru eisini keddir av, at Marita hevur verið nógv burtur, og hon merkir ringu sam­vitsk­una, tá teir av og á gráta eftir sær, með­ an hon er upptikin við arb­eiðs­upp­ gáv­um. – Tað svíður í hjartanum, men man uggar seg við at hetta fær ein enda, sigur Marita Gunnarstein Niel­sen. Hjá henni hava ongar stund­ir verið til tilboð, so sum bars­ils­fim­ leik ella svimjing, tí Marita hevur brúkt alla tíð sína uppá arbeiði. MARITA GUNNARSTEIN NIELSEN 32 ár Gift Tveir synir, sum eru 2 ár og 8 mðr. Býr í Vági Cand. Mag. enskum við sálarfrøði sum hjálærugrein Síðan 2013 hevur Gigni systematiskt screena allar mammur fyri barnsburðartunglyndi, tá barnið er 8 vikur.  Gigni nýtir altjóða góðakenda EPDS screeningsamboði, tá screena verður fyri barnsburðartunglyndi 8 viku vitjanin, við heilsufrøðingi, er tí ein heilt serstøk heimavitjan, har heilsufrøðingurin leggur serstakan dent á, hvussu mamman hevur tað, og hevur fokus á ta sálarligu heilsuna hjá mammuni. Kanning hjá Gigni, ið umfatar árini 2012 og 2013, sum umfatar 920 kvinnur, vísur,  at 13, 2 prosent hava ábendingar um -at tær hava lyndi til - ella  hava barnsburðartunglyndi Mammur, sum hava lyndi til tunglyndi, fáa í fyrstu syftu tilboð um tríggjar eyka samtalur við heilsufrøðing, og eftirfylgjandi verður screena av nýggjum. Í nógvum førum gevur hetta mammuni ein munandi sálarligan lætta. Ofta eru hesar samtalur við heilsufrøðingi, tað sum skal til, fyri at mamman fær tað betur, soleiðis at tunglyndið lætnar. Kanningin vísir umframt, at hesum høvdu 3,6 prosent av mammunum, tørv fyri einum meira málrættaðum innsatsi. Tað er so sera umráðandi at hesar mammur verða funnar tíðliga og fáa skjóta og rætta hjálp beinanvegin, soleiðis at avbjóðandi sálarliga støðan ikki skal mennast skeiva vegin, og fáa neiligar avleiðingar fyri mammu og barn. framhald