týsdagur 12. oktober 2004síða 5

8 Nr. 194 - 12. oktober 2004 Nr. 194 - 12. oktober 2004 9 MARKNAÐARRÁK Farna vika var merkt av, at amerikanska arbeiðs- marknaðarfrágreiðingin fyri septembur varð kunn- gjørd fríggjadagin. Orsakað av alstóra týdninginum frá- greiðingin hevur, vóru fíggjarmarknaðirnir í bíði- støðu størsta partin av farnu viku. Arbeiðsloysið varð óbroytt á 5,4%, men frágreiðingin vísti, at ein- ans 96.000 størv vóru sett á stovn í septembur móti teimum væntaðu 148.000. Fíggjarmarknaðirnir gjørd- ust tískil vónbrotnir; láns- brævarentur og partabrøv lækkaðu og dollarin vikn- aði. Fleiri glottar vóru kort- ini at hóma í frágreiðingini, men orsakað av ódnini Ivan er stór óvissa í tølunum. Hóast arbeiðsmarknaðar- frágreiðingin veruliga var í andglettinum í farnu viku, so megnaði oljuprísurin aft- ur at gera vart við seg. Brentoljan hækkaði úr 46 upp í heilar 49 dollarar fyri tunnuna, og er nú hækk- aður meir enn 20% seinasta mánaðin. Aftur er tað tann sera høgi eftirspurningurin, saman við óttanum fyri, at framleiðslan verður tarnað av til dømis verkfalli ella yvirgangi, sum hevur verið orsøk til hækkandi oljuprís- in. Haraftrat varð kunn- gjørt, at amerikonsku olju- goymslurnar hækkaðu minni enn væntað. Týsdagin kemur týska ídnaðarálitistalið ZEW, og annars mugu vit eisini hesa vikuna bíða til fríggjadagin eftir spennandi lykatølum. Tá koma m.a. tøl fyri smá- søluna og ídnaðarfram- leiðsluna í USA fyri sep- tembur, sum eru týðandi fyri metingina av búskapar- ligu støðuni, og tí eisini fyri lánsbrævarentur og parta- brævakursir. Bæði hesi tølini eru væntað at gerast hægri enn fyri avgust og tískil vísa á eina betrandi búskaparstøðu. Roknskaparkunngerð- irnar eru nú veruliga farnar av bakkastokki. Í farnu viku kunngjørdi General Eletrics roknskap, ið var júst sum væntað. Rokn- skapir fara nú aftur at seta dám á fíggjarmarknaðirnar; hesa vikuna kunngera m.a. risarnir Yahoo!, Philips, Intel, Apple, Nokia og Gen- eral Motors. Sum heild stendur væl til í USA. Tí- skil væntar Kaupthing, at roknskapirnir verða góðir og fara at stuðla undir partabrævagongdini. Við- víkjandi rentunum hevur oljan enn størsta týdning. Lækkar oljan, so hækka lánsbrævarenturnar og um- vent. Færri nýggj størv í USA Vika 42, 2004 www.kaupthing.fo Dansk Kennel Klub føra ættarbøkur í Føroyum Skal tín ættarførdi hundur hava hvølpar? Ella ynskir tú tín racureina hund ættar- førdan? Les so víðari, tí Dansk Kennel Klub ger her vart við møguleikarnar, ið nú standa føroyingum í boði TÍÐINDASKRIV Í fleiri øldir hevur menn- iskjað verið áhugað í at venja góðar hundar. Eitt av góðu amboðunum er at føra ættarbók. Ein ættarbók er eitt skjal, sum gevur neyvar upplýs- ingar um hundin og for- fedrar hansara. Hesar upp- lýsingar hava sjálvandi bert virði, um til ber at líta á teir, tí í hesum døgum kunnu øll gera sær eitt tílíkt skjal við telduni. Tí hevur trúðvirðið hjá tí felagskapi, sum út- skrivar ættartalvuna, stóran týdning. Dansk Kennel Klub (DKK) er elsta felag fyri hundar og hundaeigarar í Danmark. Felagið var stovnað í 1897, og hevur Hansara Kongeligu Hátign Prins Henrik sum protektor. DKK hevur 27.000 limir í høvuðsfelagskapinum, og umleið 45.000 limir í dóttirfeløgunum. Í tøttum samstarvi ímill- um høvuðsfelagskapin og dóttirfeløgini, verður av- gjørt hvørji heilsukrøvini – og onnur møgulig krøv, skulu verða lokin, fyri at hesi ymisku hundasløgini kunnu verða ættarbókaførd. Hetta tryggjar so góða hundagóðsku sum gjørligt. Á heimasíðuni w w w. d a n s k – k e n n e l - –klub.dk síggjast krøvini, ið verða sett, fyri at hundar kunnu fáa ættarbók. Hundaviðurskifti í Føroyum Tað eru longu umleið 100 ættarbókaførdir hundar í Føroyum. Flestu teirra koma úr Suðurdanmark. Men tá ið hesir hundar so fáa hvølpar í Føroyum, er tað sjáldan, at hvølparnir verða ættarbókaførdir. Nakrir eigarar hava sagt, at tað er orsakað av, at tað er torført at uppfylla krøvini til lívdjórini. T.d. eru nøkur av heilsukrøvunum ógjør- lig at uppfylla, tí neyðugu kanningarnar ikki kunnu gerast í Føroyum. Kanska orsakað av serútgerð, ið djóralæknin ikki hevur. Fyri at hjálpa hesum føroysku hundaeigarunum, hevur DKK tikið avgerð um, at føroyskir hvølpar, sum eina royndarskipan fram til árslok 2006, kunnu ættarbókaførast í DKK, um bert bæði lívdjórini hava eina, av DKK, góðkenda ættarbók. Av og á eru eisini føroy- ingar, ið seta seg í samband við DKK, tí hundar teirra, ið eru av reinum slag, als ikki hava nakra ættartalvu. Í hesum førum kann stjórn- in í DKK føra hundin fyri ein viðurkendan dómara, ið síðani tekur støðu til, um hundurin er av so reinum slagi, at hann kann fáa ættarbók frá DKK. Fyri at DKK kann fáa innlit í hvussu stórur tørvur er á hesum slagnum av ættarbókaføring, fer DKK nú at gera ein »ansøgnings- liste«, har hundaeigarar, ið ynskja at fáa hundin góð- kendan til ættarbókaføring, kunnu skriva seg upp, áðr- enn árslok 2004. Farast skal inn á w w w. d a n s k - k e n n e l - klub.dk, undir »Sidste nyt«, undir punktinum »Frem- stilling - Færøerne« her ber eisini til at finna aðrar upplýsningar. –eys– Hans Pauli Strøm, lands- stýrismaður í heilsumálum, tekur fult undir við nýggja uppskotinum um at leggja avgjøld á sodavatn og tubb- ak, og vísir aftur, at hesi skulu vera tilvildarlig og órættvís. Tvey fakfólk inn- an heilsu vóru við í fyri- reikandi arbeiðinum, og sodavatn og tubbak vórðu vald út, tí hesar vørur eru bæði skaðiligar og sera nógv útbreiddar millum fólk, sigur Hans Pauli. Hann dylur kortini ikki yvir, at tolltekniskir trupul- leikar eisini hava spælt ein leiklut fyri, hvørjar vørur vórðu valdar út, meðan aðr- ar sluppu undan. Spurdur, hví sukurfrítt sodavatn ikki sleppur und- an avgjaldinum, sigur Hans Pauli, at tað, at sodavatn er sukurfrítt, ikki merkir tað sama sum, at tað er heilsu- gott. Vanliga innihalda slík- ir drykkir nógv ymisk til- setingarevni, sum langt frá kunnu metast at vera heilsufremjandi, vísir Hans Pauli á. Landsstýrismaðurin leggur dent á, at nýggju avgjøldini ikki skulu síggj- ast sum eitt heilsupolitiskt átak í sær sjálvum og fílist á, at heitið "heilsutollur" hevur verðið brúkt í hesum sambandi. - Avgjøldini eru fyrst og fremst ein liður í at økja um inntøkurnar hjá landskass- anum. At tey so eisini kunnu vera við til at tálma nýtsluni av nøkrum heilsu- skaðiligum vørum, eiga vit bara síggja sum ein eyka vinning fyri almennu fólka- heilsuna, sigur Hans Pauli og leggur afturat, at eftir ætlan skal ein partur av inn- tøkunum frá avgjøldunum nýtast til heilsufremjandi átøk fyri skúlabørn. -ave- Nú kemur hon um- síðir - fólkaheilsuætl- anin, sum vit øll hava bíðað eftir, og sum skal fremja nógva tosið í verki. Málini eru stungin út í kort- ið, og ætlanin fyri, hvussu tey skulu røkkast, er løgd. Og longu nú eru fyrstu slóðbrótandi átøkini á heilsuøkinum á veg FÓLKAHEILSA Anna V. Ellingsgaard anna@sosialurin.fo Matvørulógin skal koma at virka, børnini fáa frukt, mjólk og nýggja lærugrein um heilsu í skúlanum og øll skulu hava verulig tilboð, sum fyribyrgja sjúkum, ið standast av skeivum livi- hátti. Hetta er bert eitt sind- ur av tí, vit kunnu vænta okkum, nú Hans Pauli Strøm, landsstýrismaður í almanna- og heilsumálum, saman við fakfólki innan heilsu hevur sett orð á, hvussu farast skal fram næstu 10 árini fyri at tryggja okkum øllum betri heilsu. Byrjað á null Tað er lítið at ivast í, at landsstýrismaðurin er rætti- liga spentur, nú fyrsta út- kastið til Fólkaheilsuætlan- ina 2005-15 liggur á borð- inum, tí sum hann sigur - Hetta er úrslitið av ein- um arbeiði, sum mátti byrj- að á punkt null, tí hetta er fyrstu ferð, føroyskir polit- ikarar og mynduleikar í felag hava sett seg niður at orða ein yvirorðnaðan fólkaheilsupolitikk. Meðan flestu heilsuátøk higartil mest sum bara hava verið eitt prik her og har, fevnir Fólkaheilsuætlanin um allar teir sonevndu vandatættirnir, royking, rúsdrekka/rúsevni, vant- andi rørslu, skeivar mat- vanar og ferðslu. Fyri hvønn vandatátt skal greiða fáast á, hvussu støðan er nú, hvørjum málum vit vilja røkka og hvussu vit røkka teimum eftir eini neyvari ætlan fyri leiklut- inum hjá politikarum, ein- staklingum, stovnum og feløgum. Vegurin fram Undir felags yvirskriftini „Vegurin fram” verður mett um, hvar tað fyribyrgjandi arbeiðið skal byrja, og hvør hevur ábyrgdina av at gera hvat. Hans Pauli Strøm ásann- ar, at í summum førum verður neyðugt at endur- skoða ella gera nýggja lóg- gávu sum lið í tí fyribyrgj- andi arbeiðinum. Hann nevnir eitt nú matvørulóg- ina, sum sambært lands- stýrismanninum ongantíð hevur verið annað enn ein rammulóg við nøkrum kunngerðum. Í hesum føri kunnu vit staðfesta, at lóg- gávan og harvið politiski mynduleikin hevur slept brúkarnum uppá fjall og tískil hevur ábyrgdina av, at gera tær lógarbroytingar, sum skulu til fyri at tryggja tí framhaldandi fyribyrgj- andi arbeiðinum. Fyri allar vandatættir gongur vegurin fram gjøgn- um upplýsing, tilráðing og verulig tilboð um fyri- byrging av liviháttasjúkum. Her liggur stóri parturin av ábyrgdini hjá tí einstaka, sum má vera til reiðar at fylgja tilráðingunum og brúka tey tilboð, hann fær. Føroysk ætlan Hóast londini rundanum okkum leingi hava havt ein heilsupolitikk, fer føroyska Fólkaheilsuætlanin ikki at dúva uppá royndir, sum eru gjørdar aðrastaðni. Støðið verður tikið í føroyskum viðuskiftum, og út frá tí skulu vit gera okkara egnu heilsukanningar og leggja ætlanir, sum hóska til føroysk viðuskifti. Skulu broytingar gerast, verður tað út frá egnum royndum og kanningum av teimum úrslitum, sum vísa seg, sum frá líður. Higartil hevur arbeiðið við Fólkaheilsuætlanini 2005-15 verið gjørt í almanna- og heilsumála- ráðnum, men í næstum verður farið undir at fáa hini ráðini við, so endaliga uppskotið kann leggjast fyri tingið seinni í vetur ella í vár. Við í arbeiðsbólkinum aftanfyri Fólkaheilsuætlan- ina hava verið umboð fyri deildina fyri arbeiðs- og umhvørvisheilsu, komm- unulæknafelagið, fyribyrg- ingarráðið, heilsufrøðis- skipanina, landslæknin um- framt landstýrismannin í almanna- og heilsumálum. Fólkaheilsuætlanin 2005-15 á veg Longu frá 1. januar fáa øll føroysk skúlabørn ókeypis mjólk og frukt í skúlanum, og pen- ingur er settur av á fíggjarlógini. FÓLKAHEILSA Anna V. Elingsgaard anna@sosialurin.fo Sum kunnugt hava fleiri skúlar longu eina mjólkaskipan, sum for- eldrini sjálvi gjalda. Landsstýrismaðurin í heilsumálum, Hans Pauli Strøm, metir tó skipanina hava so stóran týdning, at hon skal gerast ókeypis á øllum skúlum í Føroyum - samstundis sum hon eisini skal umfata eitt fruktískoyti. Ókeypis mjóka- og fruktskipanin er liður í nýggju fólkaheilsuætl- anini, sum má sigast at raðfesta børnini høgt. Í løtuni situr nevniliga eisini ein arbeiðsbólkur og orðar lesiætlanina til nýggju lærugreinina Heilsukunnleiki, sum ætlandi skal byrja í fólkaskúlanum komandi skúlaár. Dagføra matvørulógina Samstundis leggur Fólkaheilsuætlanin upp til at endurskoða og dagføra matvørulógina. Hans Pauli Strøm ásannar, at verandi mat- vørulóg als ikki virkar eftir ætlan, tí hon setur alt ov fá og óneyv krøv til upplýsingar um tær ymsu matvørurnar. Hans Pauli dugir ikki at siga, hvussu langa tíð ein slík dagføring fer at taka, men leggur dent á, at málið í øllum førum er at fáa veruligar vøru- lýsingar við orkubýti og tilsetingarevnum á allar vanliga matvørur - eis- ini tær føroysku. Ókeypis mjólk til øll skúla- børn Avgjøldini ikki heilsupolitisk C M Y K 9 8