fríggjadagur 26. mai 2017síða 10

FRÍGGJADAGUR 26. MAI 2017 SOSIALURIN 61 DANJAL AV RANA T að eru altso fleiri og fleiri, sum fáa krabba­ mein. Durita Tau­sen, forkvinna í Krabba­ meins­fe­lag­num sigur, at ein møgu­ lig frágreiðing upp á hetta er, at fólk liva longri. – Jú longri eg livi, jú størri er vand­in fyri, at eg fái krabba, og nú siga vit, at helvtin av teimum, sum fáa krabbamein, eru yvir 65 ár, sigur hon. Í fjør vóru 236 nýggir tilburðir av krabbameini staðfestir í Føroyum. Ongantíð áður hava so nógvir tilburðir verið staðfestir í Føroyum og hagtølini vísa, at talið á tilburðum bara økist. Síðani 2009 hava tað einans verið tvey ár, at talið á nýggjum tilburðum hevur verið undir 200, meðan tað einans kom fyri tvær ferðir frá 1995 til 2009, at talið var yvir 200 nýggir tilburðir. Kortini eru tølini fyri nýggjar tilburðir færri enn í grannalondum okkara. Í londunum rundan um okkum verður sagt, at triði hvør vaksin fær krabbameinssjúkuna, men sambært Nordcan, sum er ein hagtalsgrunnur hjá norðurlendska krabbameinsfelagnum, eru sannlíkindini fyri at ein føroyingur fær krabbamein áðrenn 75 ára aldur minni enn ein fjórðingur hjá monnum (23,3%) og minni enn ein fimtingur hjá kvinnunum (19.6%). Tað eru fá orð, sum skapa sovorðnan ótta millum manna sum orðið krabbamein. Hendan deyðiliga sjúkan, sum tykist at raka fólk uttan at taka nakað atlit. Ung sum eldri kunnu vera rakt og tað munnu vera fáar familjur í Føroyum, sum ikki á onkran hátt eru raktar av hesi herviligu sjúkuni, antin at onkur í húskinum hevur fingið sjúkuna ella kanska hevur tapt stríðið móti sjúkuni, ella onkur í grannalagnum ella í víðkaðu familjuni. Færri føroyingar raktir Yvirhøvur liggja Føroyar nakað lægri enn grannalondini tá tað kem­ur til nýggjar tilburðir, eisini inn­an tey ym­isku sløgini av krabba­meini og meðan tá eina tíð sá út til, at vit nærk­að­ust sama støð­ið sum granna­lond okkara, tyk­ist gongd­in nú at hava bremsað aft­ur, so mun­urin millum okkum og Norður­lond annars veksur aft­ ur. Okkurt undan­tak er tó – tal­ið av nýggjum tilburðum av pros­tata­ krabba gjørdi eitt øgiligt lop upp eftir í 2003 úr 6 nýggjum tilburðum ár­ið fyri til 16 tað árið. Síðani vaks tal­ið støðugt til 2009, tá 44 nýggir til­burðir av prostatakrabba vóru stað­festir. Síðani tykist talið av nýggjum tilburðum svingað mill­ um 20 og 30 nýggjar tilburðir um ár­ið. Færri føroyingar verða raktir av krabbameini enn í grannalondum okkara, men Durita Tausen væntar, at serliga tølini fyri kvinnur við bróstkrabba fer at hækka komandi árini. Orsøkin til hetta, er at ein nýggj skipan við bróstscreening nú er sett í verk. – So væntandi fara vit nú at finna bróstkrabba munandi fyrr enn áður, so talið av nýggjum til­ burð­um fer at hækka og mið­al­ald­ ur­in fer at lækka. Tilburðir, sum vit annars høvdu funnið næstu fimm árini, fara vit kanska at finna nú, og tað eigur at síggjast aftur í tøl­ un­um. So vit fáa eina hækking nú komandi árini, men so fer linjan at flata seg út aftur, metir hon. Tað sæst eisini í hagtølunum, at tað eru fleiri yngri fólk, ið fáa krabbamein, men ivasamt er, um miðalaldurin lækkar ella um tað er fólkatalið, og tí eisini talið á fólki við krabbameini, sum hækkar. – Eg veit ikki, um miðalaldurin lækk­ar, men tað tykist, sum at tað eru fleiri ungar kvinnur, sum nú fáa staðfest bróstkrabba. Men tøl­ini hjá Nordcan vísa eisini, at talið á teimum millum 15 og 28 bið krabbameini er meiri enn tvífaldað seinastu 60 árini. Orsøkirnar eru broytingar í lívsstíli, at vit oftari verða brend av sólini og so eisini, at vit finna meiri krabbamein, sigur Durita Tausen. Fyri Føroyar vísa tølini, at talið á nýggjum tilburðum er tvífaldað í aldursbólkinum frá 15 til 49 ár seinastu 50 árini. Durita Tausen sigur, at Før­oy­ar líkj­ast nógv øðrum ídn­að­ar­lond­ um, tá tað kemur til, hvat slag av krabba­meini rakar okkum. Hjá monn­un­um eru tað prostatakrabbi, lunga­krabbi og krabbamein í maga og tarmi, sum verða rakt, meðan hjá kvinn­unum er tað bróstkrabbi, lunga­krabbi og krabbamein í maga og tarmi, sum eru vanligastu sløg­ ini av krabbameini. Ringasti fíggindin er óhepni Hóast nógv gransking verður gjørd á økinum og vitanin um sjúkuna er voksin nógv, so er framvegis nógv, sum vit ikki vita. Framvegis er støðan tann, at vanligasta or­søk­ in til, at fólk fáa krabbamein tyk­ist vera svarta óhepni. So er spurn­ing­ ur­in, um tað veruliga er óhepni, ella vit bara ikki hava funnið sonnu or­ søk­ina enn. – Nógvir tilburðir koma av lívs­ stíli, men samstundis, so koma flestu tilburðirnir eftir øllum at døma tilvildarliga. Hjá nógvum er tað svart óhepni, tí sjúkan rakar fyrst og fremst tilvildarliga. Tað ein­asta, vit vita við vissu, er, at jú eldri tú verður, jú størri eru sann­ lík­indini fyri, at tú verður raktur av krabba­meini, sigur Durita Tausen. – Eitt er at vit liva longri og tí øk­ ist talið á tilburðum, men at roykja og drekka økir eisini um vandan. Í ávísan mun kemur ein langt við sunn­ari fornuft. Vit vita, at tað betr­ar nógv um heilsuna, eisini í mun til krabbamein, um vit røra okk­um minst ein hálvan tíma um dag­in. Vit vita, at royking, drekking og fiti hava skaðiliga ávirkan, bæði í mun til krabbamein og aðrar lívs­ stíls­sjúkur. Men tá tað er sagt, so rak­ar krabbamein tíverri í flestu før­um tilvildarliga, sigur Durita Tau­sen. – Hagtølini siga, at tað er størri vandi fyri at vera raktur til­vild­ar­ liga enn at tað er royking, sum gev­ ur tær krabba, sigur hon. – Vit søkja trygd, vit vilja vita, at um eg geri so og so, so eri eg trygg, men soleiðis er ikki við krabba­meini. Tað eru toppvand ítr­óttarfólkum, sum ongantíð hava roykt ella drukkið, sum kortini verða rakt av krabbameini, sigur Dur­ita Tausen. Hon vísir á, at granskarar van­ liga hava sagt, at tað eru arvur og um­hvørvi, sum eru keldan til flestu krabba­tilburðir, men seinasta gransk­ingin bendir á, at ringasta bøl­menni er svarta óhepni. – Men so kann tað jú vera, at um 20 ár hava granskarar funnið út av, at tað kortini ikki er so tilvildarligt, men at tað er ein ávís orsøk, sum ger, at vit fáa krabbamein, sigur hon. 10 – Okkurt er, sum vit vita kann elva til krabbamein seinni í lívinum, men sannleikin er, at hjá teimum allarflestu, sum fáa krabbamein, tykist sjúkan at raka tilvildarliga, sigur Durita Tausen, forkvinna í Krabbameinsfelagnum. SJÚKAN RAK TILVILDARLI TEMA: Krabbamein