týsdagur 13. juni 2017síða 12

Mikudagur 14. juni 2017 · Nr. 68 12 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Vilmund Jacobsen Nýrasteinur (urolithiasis) er stein­ ur, sum verður gjørdur í land­ gøgnunum og sum kann seta seg fastan í nýrini ella landrásina. Tilfarið í steinunum kann vera krystallir (50-95 prosent) og úr lívrunnum evnum (5-50 pro­sent). Í størstan mun er tilfarið í stein­ unum (85 prosent) kalsium ella kálk, sum vit plaga at rópa tað. Nýrasteinur verður gjørdur, tá innihaldið av ávísum saltum, eitt nú kalsium og oksalsýru ella kalsium og fosfati, sum gera krystallir, verð­ ur ov høgt í landinum. Tá verð­ur sagt, at landið er ovmettað. Oftast verða steinarnir gjørdir í sjálvum nýranum, har teir veksa og síðan kunnu enda í nýrnakokuni ella landrásini. Er talan um nýragrús, eru hetta smærri nýrasteinar. Klassisku herðindini av nýra­ steini kunnu koma sum snarljós av klárum himli, har fólk, ið hava hesar trupulleikar, fáa ógvusliga pínu í síðuna sum setir niður í rørarnar ella lyskuna. Pínan er so ógvuslig, at tú hevur trupulleikar við at halda teg stillan. Eitt slíkt herðindi er tekin um, at steinurin er ávegis gjøgnum landrásina móti bløðruni. Sam­ stundis, sum tú hevur pínuna, fært tú ofta vaml og vilt spýggja. Pínan stendst av, at trýstið í nýrakokuni og landrásini veksur, tí steinurin darvar gjøgnumrenning av landi. Nýrasteinur gevur ofta pínu í síðuni, men henda pína kennist ofta mildari. Onnur sjúkueyðkenni við nýra­ steini kunnu vera fepur, blóð í land­ inum og pína og sviði við vatnlát. Fepur í samband við nýrastein er eitt vandatekin sum krevur bráð­ feingis læknahjálp – men í aðrar mátar geva nakrir nýrasteinar ong­ ar trupulleikar. Gongdin í sjúkuni Tað kann vera rættiliga ymiskt, hvør gongdin í sjúkuni er, og eitt nú er hetta tengt at orsøkini til steinin. Ofta byrjar steinurin í 30-50 ára aldri, og uttan fyribyrgjandi viðgerð vilja umleið 1/3 av sjúklingunum fáa nýggjan nýrastein innan fimm ár eftir fyrsta tilburðin. Eftir 20 árum kann roknast við, at ¾ av sjúk­lingunum hava fingið nýggjan nýra­stein. Umleið 60 prosent av sjúk­ ling­unum sleppa lutfalsliga lætt ígjøgnum sjúkugongdina, har stein­urin av sær sjálvum kemur út við landinum – og hjá øðrum er gongdin truplari, har tað verður neyðugt at beina burtur steinin ella steinarnar. Í einstøkum føri við nýrasteini, sum ofta byrjar tíðliga í lívinum, kann gongdin gerast meira álvar­ som við fleiri nýggjum steinum, og tá kann vandin verða, at nýruni fáa skaða. Tá sæð verður burtur frá undan­ takinum, er tað ógvuliga sjáldan, at nýrini taka álvarsligan skaða av nýrasteini. Hvør verður sjúkur? Umleið fimmti hvør maður og tjúgunda hvør kvinna vil onkuntíð í lívinum fáa nýrastein. Talið av fólki, sum fáa nýrastein, er annars nógv veksandi – helst sum avleiðing av lívsstílsbroytingum. Orsøkirnar til nýrastein kunnu vera nógvar, men tær mest vanligu eru – • Høg úrskiljing av kalsium (kálki) í landinum • Lág úrskiljing av sitrati í land­ inum Hesar orsøkir verða róptar “tann vanliga nýrasteinsjúkan” (idio­ patisk urolithiasis). Tær minni vanligu orsøkirnar eru eitt nú - • Ígerð í landrásini við serligum bakterium, eitt nú proteus. Hesir nýrasteinar kunnu vera rættiliga stórir, men geva van­ liga fá sjúkutekin • Tarmsjúka við vantandi upptøku av feitti og leysum lívi • Órógv í kalsiumstoffskiftinum • Avskepling av landrásini • Súrt land (lágt pH) kann elva til gerð av landsýrusteini, sum er knýttur at yvirvekt og sukkur­ sjúku • Høg framleiðsla av landsýru í kroppinum, sum eitt nú sæst við landsýrugikt og undir kemo­ viðgerð • Ein røð av sjaldsomum arva­ ligum sjúkum, eitt nú cystinuri. Í øðrum førum er eingin uppløgd orsøk til nýrastein, men eitt nú kann lág vatntøka vera ein við­virk­ andi orsøk til gerð av øllum sløgum av nýrasteini. Hvør er kanningin? Sum oftast kann sjúkuavgerðin staðfestast við einari røntgen­ kann­ing við CT-skannara. Har­ aftr­at skulu blóðroyndir og landroyndir takast fyri at meta um nýravirknaðin og fyri at finna út av, um bakteriur eru í landinum. Við hesum kanningum kunnu orsøkirnar til gerð av nýrasteini finnast, og finnast kann eisini fram til fyribyrgjandi viðgerð sum vónandi kann gera, at steinurin ikki kemur aftur. Men, tað er eisini okkurt, ið tú, sum er raktur av nýrasteini, sjálv/- ur kanst gera. Tað kann gera mun at drekka ríkiligt av kaloriufátækum vatni, og her kanst tú drekka so mikið, at vatnláti í minsta lagi verður til tveir litrar av landi um døgnið. Í nógvum førum kann hetta føra við sær, at nýggir steinar ikki koma. Aðrar sjúkur við nýrasteini, sum eitt nú cystinuri, krevja, at tú drekkur munandi meira vatn – fyri at halda nýrasteini burtur. Tilmælið er eisini, at tú etur fjølbroyttan og heilsugóðan mat við høgum fipurinnihaldi og við kalsium – í fyrsta lagi mjólkarvørur í samband við høvuðsmáltíðirnar. Áður var tilmælið at minka um nøgdina av kalsium, men hetta veksur faktist um vandan fyri gerð av nýggjum nýrasteini og kann elva til beinbroyskni. Nýrasteinur, sum ikki fer g j ø g n u m landrásina av sær sjálvum, v e r ð u r v a n l i g a b e i n d u r b u r t u r v i ð stráluviðgerð ella við kikara­ skurði. Hinvegin kann steinur, sum er av reinari landsýru, upploysast við heilivági. Tá tú fært pínu, sum stendst av trýsti í landrásini, skalt tú sjálvandi ikki drekka eyka vætu, tí tað gevur tær bara meira pínu, samstundis sum møguleikin fyri, at steinurin tá finnur leiðina burtur, verður minni. Heilivágur, sum minkar um trýstið í landrásini, er samstundis pínulinnandi og ger møguleikarnar størri fyri, at steinurin hvørvur av sær sjálvum. Kelda: www.medicin.dk HEILSA Fleiri plágast av nýrasteini Tað kann vera rættiliga ymiskt, hvør gongdin í sjúkuni við nýrasteini er, og eitt nú er hetta tengt at orsøkini til sjúkuna Nýrasteinur er lutfalsliga vanlig sjúka, sum rakar fleiri menn enn kvinnur. Hjá summum rakar sjúkan einaferð í lívinum, men hjá øðrum verður hon kronisk og kann hava avleiðingar fyri lívskvalitet