mikudagur 19. juli 2000síða 4

6 7 tíðindablaðið sosialurin tíðindablaðið sosialurin Nr. 136 - 19. juli 2000 Nr. 136 - 19. juli 2000 gult cyan magenta svart gult cyan magenta svart Tað verður ikki nokk at liva av –Verða lemmatrolararnir koyrdir upp í fiskidagaskipanina, fara teir í besta føri at fáa 250 dagar í part, og tað er alt ov lítið til at teir kunnu klára seg Nú sær ógvuliga svart út hjá lemmatrolarunum, tí nú er ætlanin at fáa teir upp í fiskidagaskipanina. Men skulu teir yvirliva, er tað neyðugt, at teir fáa nógv fleiri dagar enn ætlanin er í løtuni. Niels Pauli úr Hvalba er ein av teimum 15 trolarunum, sum tað nú er farið at rilla undir ÁKI BERTHOLDSEN Nú sær svart út hjá teimum 15 lemmatrolarunum í før- oyska fiskiflotanum. Landsstýrið ætlar, at teir skulu upp í fiskidagaskipan- ina eins og restin av flotan- um, sum fiskar undir Før- oyum. Men eftir uppskotinum, sum fyriliggur í løtuni, fara teir at fáa alt ov fáar fiskidagar til at teir kunnu yvirliva. Tað er eitt gamalt ynski arsamur trupulleiki, tí teir koma ikki at klára seg. –EVerður tað kortini sett í verk, er bara at staðfesta, at møguleikarnir hjá hesum skipunum eru versnaðir enn einaferð. – Hesir trolararnir hava hvat eina umskiftiliga lagnu. – Íøgustuðulin reyk. Og teir hava havt hjáveiðipro- sent av toski og hýsu –ESo fingu teir hjáveiði- kvotu upp á 200 tons av toski og 200 tons av hýsu í part um árið og tað var ein nøktandi skipan. – Men hendan kvotan varð brádliga skorin niður í helvt og tað hevur verið ein stórur trupulleiki, tí tað hev- ur ført við sær, at trolararnir hava verið noyddur at rýma undan rokfiskiskapi eftir upsa av tí, at ov nógvur toskur hevur verið uppi í. – Hetta hevur darvað rakstrinum øgiliga nógv og tað var eitt sindur hugstoytt at verða skorin 50% í einum høggi. –EOg nú heldur fiskimála- stýrið enntá, at hendan hjá- veiðikvotan uppá 100 tons av tosk og 100 tons av hýsu um árið, er ov høg, so tað er trupult at vita, hvat tað endar við. Bogi Mortensen minnir eisini á, at allur hesin nið- urskurðurin hendur, sam- stundis sum rakstrarút- reiðslurnar eru avbera høg- ar, tí oljan er blivin so dýr. – Og samstundis eru trol- ararnir útihystir nógva staðni har teir plagdu at fiska, tí leiðirnar eru av- byrgdar av gørnum. Eitt endamál hjá fiski- málastýrinum við at fáa lemmatrolararnar upp í fiskidagaskipanina, er hesin flotin hevur ikki lagað seg til tilfeingið undir Føroy- um? – Tað haldi eg ikki er rætt, tí hyggja vit eftir, hvussu nógv, teir ymsu skipabólk- arnir eru minkaðir í prosent- um, standa lemmatrolarnir neyvan langt aftanfyri aðrar bólkar. – Eg haldi eisini, at tað er ógvuliga umráðandi, at vit varðveita hendan flotan, fyri at fáa fiska tað, sum er á djúpum vatni, sigur Bogi Mortenssen. hjá fiskivinnuumsitingini í landsstýrinum, at lemma- trolararnir eisini koma upp í fiskidagaskipanina, men higartil er onki hent. Men aftur í ár hevur fiski- málastýrið biðið Skipanar- nevndina gera eitt uppskot um, hvussu teir stóru djúp- vatnstrolararnir kunnu koma upp í skipanina. Eftir uppskotinum hjá Skipanarnevndini, fáa lemmatrolararnir ikki meiri enn 1.278 dagar tilsamans á teimum innaru leiðunum. Tað gevur ikki meiri enn 85 dagar í part. Men fara teir útum, fáa teir tríggjar dagar uttanfyri, fyri hvønn dag teir annars kundu havt fiska innanfyri. Sostatt kunnu djúpvatns- trolararnir fiska í mesta lagi einar 255 dagar, um teir brúka allar dagarnar á ytru leiðunum. Sinnaðir at tosa Hetta er ikki nógv mikið til, at trolararnir kunnu klára seg, tí vanliga eru teir minst 300 dagar í sjónum um árið, sigur Bogi Mortensen, sum er skrivari í felagnum hjá lemmatrolarunum. Hann vísur eisini á, at tað ber ikki til at brúka allar dagarnar á ytru leiðunum. –Fiskiskapurin djúp- vatnstrolarunum er einaferð so, at teir mugu innum við- hvørt, eitt nú eftir upsa um næturnar. –EHarafturat er kongafisk- urin so, at hann flytir seg nógv, alt eftir, hvussu hitin er í sjónum, so av og á mugu trolararnir inn um fyri yvirhøvur at kunna fiska kongafisk. – Tí er tað avgjørt neyð- ugt, at trolararnir eisini fáa fiskidagar á innaru leiðun- um, sigur Bogi Mortensen. Hann sigur, at felagið hjá lemmatrolarunum nú fer at biðja fiskimálastýrið um fund, har teir vóna, at tað ber til hjá landsstýrismann- inum sjálvum at vera við, so teir fáa greitt honum frá støðuni. Hann sigur, at felagið fer eisini at leggja nøkur hug- skot fyri fiskimálastýrið um, hvussu fiskiskapurin hjá lemmatrolarunum kann verða skipaður. Hann vil ikki útgreinað, hvat teir hugsað um, fyrrenn tað er lagt fyri Fiskimála- stýrið. Men hann sigur, at teir eru sinnaðir til eitt positivt og sakligt kjak um at broyta viðurskiftini, men at tað verður gjørt upp á ein máta, sum ger, at bátarnir kunnu yirliva. Trongist saman um Bogi Mortensen heldur nevniliga, at lemmatrolar- arnir hava stóran, samfel- agsbúskaparligan týdning. –Støðan hjá hesum bát- unum er tann, at teir kunnu fiska alt tað, sum hinir trol- ararnir kunnu fiska. Men hinir trolararnir kunnu ikki fiska tað, sum lemmatrolar- arnir kunnu. – Sostatt eru lemmatrol- ararnir einasti møguleiki, vit yvirhøvur hava til at fiska fiskin, sum er á djúp- um vatni, og tað hevði verið eitt samfelagsligt bakkast ikki at fingið hann til høldar. Ikki minst hava hesir trol- ararnir ovurhonds stóran týdning fyri Suðuroynna, har teir flestu av teimum eru skrásettir, og har at kalla øll fiskivinna á landi er lagað til hetta slagið av fiskiskapi. – So ein og hvør minking av flotanum er eitt álvarsligt bakkast, ikki minst fyri Suðuroynna. Men Bogi Mortensen sig- ur, at fáa trolararnir ikki fleiri dagar, enn uppskot nú eru um, verður tað ein álv- Sandoyingar nógv skerdir ÁKI BERTHOLDSEN Í allan august mánaða mugu sandoyingar lata sær lynda, at ferðasambandið til mið- staðarøkið verður munandi skert. Tá skulu ábøtur gerast á ferjuleguna á Gomlurætt so at nýggja sandoyarferjan fær lagt at har. Ímeðan hesar ábøtur verða gjørdar, ber ikki til at brúka Gomlurætt so hesa tíðina fer Tróndur at sigla ímillum Skopun og Havn- ina, akkurát sum í gomlum døgum. Roknað verður við, at ar- beiðið varar einar 3-4 vikur og ætlanin er at byrja nú um mánaðarskiftið. Reidar Nónfjall, stjóri á Strandferðsluni, sigur, at hetta fer at ávirka sandoy- arsiglingina nógv. Tað er ein hálvur tími at sigla ímillum Skopun og Gomlurætt, men tað er tvær ferðir so leingi at sigla í- millum Havnina og Skop- un. –Sostatt fer tað neyvan at bera til at sigla meiri enn fimm ferðir ímillum í hesa tíðina. Men av teimum túrunum, sum verða sigldir, verða onkrir farmatúrar burturav, tí tá ið Tróndur hevur treyl- arar við, hevur hann ikki loyvi at taka ferðafólk eis- ini. Vanliga siglir Tróndur 11 ferðir ímillum Gomlurætt og Skopun um dagin, so í- meðan arbeitt verður upp á ferjuleguna, verður sandoy- arsiglingin sostatt skorin meiri enn eina helvt. Reidar Nónfjall sigur, at hann væntar, at tað serliga verða hósdagar og fríggja- dagar, at fløskuhálsar verða, tí tá er fiskaflutningur á skránni. Hann vónar tó, at tað fer at ganga og í løtuni er leiðsl- an á Strandferðsluni í ferð við at leggja ferðaætlan fyri Trónd hesa tíðina, arbeitt verður á Gomlu Rætt. Hann sigur, at skuldi tað blivið heilt galið, eru onkrir møguleikar fyri at bøta um støðuna. Eitt nú ber tað til at lata Smyril leggja at á Sandi onkrar túrar á veg úr Suðuroy til Havnar, ella á veg suðuraftur. Reidar Nónfjall sigur, at nýggja sandoyarferjan fer Allan august mánað skulu ábøtur gerast á ferjuleguni á Gomlu Rætt og tað fer at ávirka ferðasambandi til og úr Sandoynni nógv, tí hesa tíðina skal Tróndur sigla til Havnar væntandi í sigling um árs- skiftið og tað verður ein rættilig kollvelting. Eitt nú tekur hon næstan tríggjar ferðir so nógvar bilar, sum Tróndur ger, og umstøður- nar hjá ferðafólki eru nógv betri. Íløgumøguleikar- nir hjá føroying- um er øktir nógv seinasta ári›, og nú bjó›ar Føroya Banki seg eisini fram í hesum sam- bandi Jákup Mørk Frá 1. mars at rokna, kom eitt n‡tt íkast til føroyska peningamarkna›in. Í lit- føgrum l‡singum bjó›a›i íløgubankin, Kaupthing, seg fram til áhuga›ar íleggj- arar, og eftir øllum at døma, hevur hetta sett fer› á hugin hjá føroyingum at seta pen- ing í láns- og partabrøv. Í hvussu so er tykjast pen- ingastovnarnir rokna vi›, at so er, tí nú er eisini Føroya Banki komin á markna›in í so máta. Í donskum felag Í mun til stigi› hjá Kaup- thing, har eitt føroyskt partafelag var› sett á stovn, er ta› tó í samstarvi vi› danskt felag, at Føroya Banki nú bjó›ar seg fram. Talan er um felagi›, BankInvest, sum er eitt íløgufelag, sum fleiri dansk- ir peningastovnar, og altso ein føroyskur, eiga í felag. Janus Petersen, stjóri í Føroya Banka, sigur vi› So- sialin, at talan sum so ikki er um naka› spildurn‡tt stig, sum bankin nú hevur tiki›: – Vit hava í eina tí› veri› vi› í BankInvest, men ta› er ikki fyrr enn nú, at samstarvi› er rættuliga formalisera›, grei›ir stjórin frá. Hann sigur ví›ari, at ein hin størsta orsøkin til, at bankin nú er farin undir hetta stigi›, er, at vi› fall- andi lánsbræavarentuni er ta› vi› tí›ini vor›i› alsamt minni lokkandi hjá privat- fólkum at seta pening í eitt nú donsk lánsbrøv. Rentan av hesum er nevn- liga fult skattskyldug í Før- oyum, og tá so rentan av innistandandi peningi eisini hækka, mótvegis láns- brævarentuni, er ta› ein nát- túrlig avlei›ing, at áhugin fyri hesum fellur. Betri møguleikar – Hjá privat fólkum eru møguleikarnir fyri at seta pening í partabrøv rættuliga avmarka›ir, og tí hava hesi stórar fyrimunir av at vera vi› í einum íløgufelagi›, grei›ir Janus frá. Tá er ta› nevnliga vi› eini stórari pulju, at fari› ver›ur út á markna›in, og vi› hjálp frá serkønum (íløgufelagi›), ver›ur so gjørt av, hvar pengarnir skulu plaserast. Størri peninganøgdin er, betri er møguleikin fyri at spja›a tilbo›ini, og ta› er júst í hesum, at fyrimunurin er vi› einum stórum íløgu- felag, sigur bankastjórin. Hetta tí felagi› á tann hátt kann bjó›a vi›skiftafólkun- um eina brei›a viftu av tæn- astum, har kundin so sjálvur er vi› til at gera av, hvussu samansetingin skal ver›a. Sostatt kann ein velja, um talan skal vera um »tryggar« íløgur í eitt nú lánsbrøv, ella um man heldur vil vera nak- a› vágafúsur, solei›is at møguleikarnir eru fyri ein- um størri vinningi, men samstundis vi› størri taps- vanda. Júst støddin á peninga- nøgdini heldur Janus Peter- sen annars vera stóra styrkin hjá BankInvest, og vísir hann á, at hetta er eitt av teimum íløgufeløgum í Danmark, sum hava størst umsetning. Rá›geva eisini sjálvir Sum nevnt, so er ta› serliga hjá privatfólki, at talan er um fyrimunir vi› einum íløgufelag. Skattalóggávan vi›førir, at talan ikki er um somu skattligu avmarkingar hjá virkjum, og harumframt kunnu virkini aloftast ar- bei›a vi› størri peninga- nøgdum enn privatpersónar. Føroya Banki hevur eisini í nógv ár arbeitt vi› rá›- geving hjá virkjum og størri privatum uppspararum, og hesum arbei›i heldur bank- in eisini fram vi›, sigur stjórin. – Samstarvi› vi› Bank- Invest er fyrst og fremst ein møguleiki, sum er ætla›ur »smærri« uppspararunum, og stjórin ivast ikki í, at hesi kunnu fáa fyrimunur av n‡ggja íløgumøguleikan- um. Hann er tó minni av- gjørdur, tá vit at enda spyrja, hvørjar fyrimunir teirra íløgufelag hevur fram um kappingarneytan á føroyska markna›inum: – Ta› so vera naka›, sum íleggjararnir mugu mugu meta um. Talan er somu mekanismur, sum eru gald- andi hjá bá›um feløgum, so kappingin hesum vi›víkj- andi er á jøvnum føti, sigur Janus Petersen at enda. Føroya Banki bjó›ar av Í Kaupthing bera tey ongan ótta fyri, at stigi› hjá Føroya Banka skal taka stø›i› undan teirra virk- semi Jákup Mørk Eftir fáum mána›um hava føroyingar nú fingi› tveir n‡ggjar møguleikar, tá ta› ræ›ur um plasering av upp- spardu peningamongdun- um. Fyrstur av hesum var Kaupthing, sum 1. mars fór undir sítt virksemi her á landi. Nú er so Føroya Banki eisini komin vi› í leikin, men hesum bera tey ongan ótta fyri í Kaupthing. Var væntandi – Nú hava vit veri› á markn- a›inum í f‡ra mána›ir, og vit høvdu alla tí›ina rokna vi›, at eitt mótspæl fór at koma. Eg vil heldur venda tí á høvdinum og siga, at vit høvdu veri› bilsin, um einki hev›i hent í so máta. Or›ini eigur Jan Otto Holm, íløgustjóri hjá Kaup- thing. Ví›ari sigur hann, at eftir hansara tykki er kapp- ing altí› vælkomin: – Ta › plagar aloftast at vi›føra fyrimunir fyri allar partar, so eg síggi ongan trupul- leika í hesum. Uppspardu peninganøgd- irnar í føroysku peninga- stovnunum eru somiki› stórar, at Jan Otto ongan ótta ber fyri, at føroyski markn- a›urin er ov lítil til tvey fel- øg av hesum slag. Eru á sta›num Spurdur, um ta› hevur givi› teimum nakran avgerandi fyrimun at vera fyrstir á markna›inum, sigur Jan Otto Holm, at ta› heldur hann ikki: – Vit eru sjálvsagt fegin um, at vit solei›is hava veri › vi› til at opna dyrnar til íløgumarkna›in fyri vanliga føroyingin, men nakran av- gerandi fyrimun haldi eg ikki man kann tosa um, sig- ur íløgustjórin hjá Kaup- thing. Hann heldur, at hetta vi› íløgufeløgum er somiki› n‡tt hjá vanliga føroying- inum, og tí eru ta› enn ikki tær heilt stóru peninganøgd- irnar, sum eru sendar út á markna›in at nørast. Hin- vegin heldur hann, at ta› í fyrsta umfari sn‡r seg mest um at grei›a frá, júst hvussu alt hetta virkar, solei›is at fólk kunnu kenna seg meira trygg í øllum hesum. At enda leggur Jan Otto afturat, at teirra fyrimunur eftir hansara tykki er, at talan er um eitt føroyskt felag: – Vit eru eitt serstakt føroyskt felag, og selja okkara egnu produktir, eins og serkunnleiki okkara er her, og ikki í einum út- lendskum felag. Kapping er altí› vælkomin Ta› er serliga hjá privatfólki, at talan er um fyrimunir, heldur Janus Petersen Kapping plagar aloftast at vi›føra fyrimunir fyri allar partar, sigur Jan Otto Holm