mikudagur 19. juli 2000síða 6

10 11 tíðindablaðið sosialurin tíðindablaðið sosialurin Nr. 136 - 19. juli 2000 Nr. 136 - 19. juli 2000 gult cyan magenta svart gult cyan magenta svart Kappró›rarári› syngur sí›sta vers. Men talan er um ta› versi›, sum heilt víst er ta› hugaligasta. Manningar- nar fyrireika seg til stóru fi- nlauna, sum ver›ur á Hav- narvág annan fríggjadag. Í f‡ra av teimum seks FM kappingunum er greitt, hvør hevur vunni› FM heiti›, og Ítróttarsosialurin ynskir hjartaliga tillukku vi› meistaraheitinum til teir f‡ra FM vinnararnar. Teir eru dreingirnir umbor› á Tjaldrinum, kvinnurnar um- bor› á Jarnbardi, genturnar umbor› á Frúnni og menn- inir umbor› á Argjabáti- num. Hesar manningarnar hava rudduliga vunni› allar tær fimm kappingarnar, sum hava veri› higartil, og tí hava tær væl og vir›iliga uppibori› at kalla seg meist- arar. Ta› eru tær av sonnum. Bæ›i hjá hesum f‡ra manningunum og hjá øllum hinum 55 manningunum, sum hava tiki› lut í hesum kappró›rarárinum, er ein kapping eftir, og talan er av- gjørt ikki bara um eina kapping, sum skal fáast frá hondini. At rógva á ólavsøku er naka› serligt, og ta› er nak- a› heilt serligt at vinna á ólavsøku. Sigur í ólavsøku- ró›rinum kann ikki fjala yvir vónbroti› ikki at hava vunni› í øllum hinum kapp- ingunum, sum hava veri›. Men fyrsta plássi› á ólav- søku ver›ur av ró›rarfólku- num mett sum eitt sindur av einum meistaraheiti. Fyrireika seg Frá flaggdegnum og inntil á ólavsøku eru altí› nógvir kappró›rarbátar at síggja á Havnarvág. Undan ólav- søku eru teir uppaftur fleiri. Undan vestanstevnuni nevndu vit, at nógvar mann- ingar høvdu vant í Vest- manna. Hetta hevur ikki veri› vanligt undan FM ró›runum úti á bygd. Í fleiri ár hevur ta› veri› vanligt, at nógvar manningar venja á Havnarvág, og solei›is er ta› eisini í ár. Longu mána- kvøldi› vóru fleiri bátar at síggja har, og ta› fer bara at vinda upp á seg, sum ta› fer at stunda til vikuskifti›. Umstø›urnar at venja kappró›ur á Havnarvág eru av teimum bestu. N‡ggi fasti starturin hjá Ró›rar- sambandinum hevur rigga› væl á hinum stevnunum, men á ólavsøku fara teir at brúka tann fasta startin, sum Havnar Ró›rarfelag eigur, og sum teir hava brúkt í fleiri enn tjúgu ár. Hann er úr timbri og ver›ur spentur fastur í land: – Vit fara at leggja hann út nú leygardagin, og so ver›- ur møguleiki at venja vi› honum, sigur He›in Han- sen, forma›ur í Havnar Ró›rarfelag. Hví bí›a tit inntil leygardag- in? – Ta› kemst av praktisk- um orsøkum. Ta› skal einki til, at hann gerast grønur og hálur. Tí plaga vit at bí›a, inntil ta› er ein lítil vika eft- ir til ólavsøkuró›urin. jh 5-mannafør, dreingir 1 Tjaldri› 7 35 2 Havfrúgvin 5 24 3 Kollur 3 19 4 Drekin 2 16 5 Royndin Frí›a 0 6 5 Spógvin 4 6 7 Síli› 0 4 8 Junkarin 1 1 6-mannafør, kvinnur 1 Jarnbardur 7 35 2 Hvessingur 5 21 3 Gongurálvur 4 18 4 Fuglfir›ingur 3 16 5 Páll Fangi 1 10 6 Lómur 2 5 7 Sólmundur 0 3 8 Kollfir›ingur 0 1 8 Riddarin 0 1 5-mannafør, gentur 1 Frúgvin 7 35 2 Ørnin 3 18 3 Hvassi 4 17 4 Tjaldri› 5 16 5 Drekin 1 13 6 Beinta 0 5 7 Havfrúgvin 2 4 8 Síli› 0 2 6-mannafør, menn 1 Strálan 7 28 1 Hvessingur 4 28 3 Hósvíkingur 3 19 4 Gongurálvur 5 14 5 Kollfir›ingur 2 13 6 Sólmundur 1 7 7 Snopprikkur 0 1 8-mannafør 1 Argjabáturin 7 35 2 Toftabáturin 5 25 3 Nevi› Rey›a 2 17 3 Gullbrandur 4 17 5 Húsavíkingur 3 9 6 Hei›abáturin 1 2 6 Oyndri 0 2 6 Mi›vingur 0 2 9 Kvívíkingur 0 1 10-mannafør 1 Vestmenningur 7 29 2 Nólsoyingur 5 27 3 Havnarbáturin 3 23 4 Eysturoyingur 4 15 5 Vágbingur 0 6 5 Kjølur 2 6 7 Vestmannabáturin 1 1 7 Su›ringur 0 1 Ni›anfyri er stø›an í FM- ró›rinum prenta›. Fyrra talrø›in s‡nir stig á vestanstevnu, me›an hin seinna s‡nir samla›a stigatali› Kappró›ur Nú eru flestu bátarnir á Havnarvág Lesi› eisini Ítróttin á Internetinum www.sosialurin.fo Kappró›ur: Fasti starturin ver›ur lagdur undir Argjahøvdi› leygardagin, og so ver›ur møguleiki hjá øllum manningunum at venja inntil á ólavsøku Undan vestanstevnuni vóru nógvir kappró›rarbátar at síggja í Vestmanna. Nú eru nógvir bátar at síggja á Havnarvág. Men ta› sæst einki til hvítu bátarnar vi› grønari rim og gulari rond. Vestmannabátarnir venja í Vestmanna, og um ta› stendur til formannin í ró›r- ardeildini hjá VÍF, Bár›ur Nielsen, so fara Havfrúgvin, Gullbrandur, Vestmenning- urin og Vestmannabáturin ikki til Havnar at venja: – Eg havi ikki tosa› vi› manningarnar um hetta. Ta › stendur upp til tær sjálvar, um tær vilja sleppa til Havn- ar at venja. Men eg haldi ikki, at vit hava havt gó›ar royndir av hesum. Á sjónum er nógv pá- trúgv. Ta›, sum eina fer› hevur gingi› væl, ver›ur endurtiki› aftur og aftur, og ta›, sum hevur roynst minni væl, ver›ur líti› lagt í at gera naka› burturúr. Ró›rarforma›urin í VÍF hevur í mong ár ró› kapp: – Í 1996 vóru vit fleiri kvøld undan ólavsøku í Havnini og vandu vi› Vest- menninginum. Ta fer›ina royndist ta› illa, og vit vunnu ikki. Ári› eftir hildu vit okkum her nor›uri í teimum kendu umstø›unum og fóru ikki su›ur vi› bát- inum fyrrenn fyrrapartin ólavsøkuaftan. Tá vunnu vit, og sí›ani hevur Vest- menningurin ongantí› veri› í Havnini og vant. – Teir, sum manna bátar- nir hjá okkum, hava ofta ró› á ólavsøku. Teir vita, hvussu fasti starturin er har su›uri, og teir kenna máli›. Er ta› ø›rvísi at rógva ólavsøkumáli›, enn ta› er at rógva onnur 1000–metra mál? – Ta› er slætt og gott at rógva á Havnarvág, men um tú leggur ró›urin til rættis eftir eitt túsund metrum, so ver›ur tú sn‡ttur. Okkara bátar venja 900 metrar í Vestmanna. Eg havi hoyrt, at máli› í Havnini er 980 metrar, men tí›irnar vísa, at ta› er væl styttri enn so. 10–mannaførini rógva tein- in á ólavsøku í umlei› f‡ra minuttir. Á vestanstevnuni var tí›in hjá Vestmenningi- num 4.27.22. Ta› bo›ar frá, at teinurin er væl styttri á ólavsøku, heldur Bár›ur Nielsen. Og so er spurningurin, um teir í Havnar Ró›rarfelag eru samdir vi› honum í tí. Ta› fara vit kanska at hoyra meiri um, tá ólavsøkan nærkast eitt sindur meiri. jh Fara ikki til Havnar at venja Kappró›ur: Vestmenningar halda ikki, at ta› er nøkur hjálp hjá teimum at fyrireika seg til ólavsøkuró›urin á Havnarvág Eldradagur í Skopun 8. juli 2000 - fyrri partur Góðu pensjonistar Eg vil leggja fyri við at takka fyri møguleikan at flyta fram eina røðu á hes- um eldradegnum í Skopun. Sjálvur var eg sum lands- stýrismaður við til at fyri- skipa teir fyrstu eldradag- arnar 27. og 28. nov. í 1993. Vit brúktu tá sloganið ”Gott er at kenna hitan av hond- um, ið sleptu”, og ein vøkur plakat varð gjørd til tiltakið. Tí er tað gleðiligt at síggja, at hetta er eittt tiltak, sum er komið fyri at verða. Eg vil í hesu røðu míni tosa eitt sindur um eldra- politikk í breiðum týdningi, og hvussu hesin eigur at verða fyriskipaður í fram- tíðini. Her verður serliga lagdur dentur á tey bæði øk- ini pensjónir og heimarøkt. Eru tit gomul elle eldri? Fyrst nakrar hugleiðingar um hetta at gerast gamal ella at gerast eldri. Forrestin eru tit gomul, ella eru tit eldri? Eitur tað at gerast gamal, ella eitur tað at ger- ast eldri? Eg kenni ikki beinleiðis orsøkina, men orðið eldri verður gjarna brúkt, tí vit halda, at orðið gamal onkursvegna er meira niðursetandi. Orðið eldri klingar positivt, með- an orðið gamal klingar heldur negativt. Ein eldri maður er yngri enn ein gam- al maður. Skulu vit vera kurteislig, so siga vit ikki við eina konu, at nú et tú vorðin gomul, men vit siga, nú ert tú vorðin eldri. Men hin vegin so brúka vit orðið gamal í so nógv- um høpum. Vit siga, at drongurtin er 5 ára gamal, hóast hann so avgjørt ikki er gamal. Vit siga, at vit fara í gamlamannadans, hóat dansifólkið er i 30 og 40 ár- unum. Vit fara ikki í eldra- mannadans. Vit siga ”hygg hasin gamli”, tá vit vilja undirstrika, at viðkomandi hevur gjørt eitt avrik. Vit siga ”gamal í garði”, tá onk- ur hevur drúgvar royndir. Tí kann tað tykjast eitt sindur undrunnarvert, at orðið gamal ikki verður brúkt um tey gomlu, men heldur orðið eldri. Uttan iva er tað tí, at tað eru tey gom- lu, sum síggja illa, hoyra illa, eru illa gongd, minnast illa, meðan tey eldru tykjast vera uttan øll hesi brekini, sum náttúrliga koma við árunum. Men tað er í sjálvum sær eitt privilegium at gerast gamal. Men tú verður ikki gamal, fyrr enn tú fyrst hev- ur verið ungur og hevur liv- að tíni mandómsár. Tú gerst fyrst gamal, tá arbeiðsdag- urin er farin at halla. Tað gerst eitt privilgium, tá hugsað verður um øll tey, sum ongantíð náddu so langt. Og tey gomlu eru ein virðismikil ogn hjá sam- felagnum. Tey gomlu hava virðir, sum eingin annar hevur. Virðir, sum bert fáast eftir eitt langt lív. Tað finst nevniliga ein heilur lær- dómur, sum bert kann nem- ast gjøgnum lívsroyndir. Tí hava tey gomlu nakað at geva, sum eingin annar hev- ur. Tí er tað skeivt av sam- felagnum ikki at gera brúk av hesum virðum, og tí er tað er eitt sindur láturligt at krógva seg undir, at ein ikki er gamal, men bert eldri. Eitt er tó vist, og tað er, at øll vilja vit gerast gomul, serliga tá vit hugsa um, hvat alternativið til at gerast gamal er — meðan tey fæstu vilja kennast við, at tey nú eru gomul. Men hvør er skommin av at gerast gamal? Er tað ikki ein líka náttúrligur partur av lívinum at vera gamal sum at vera ungur? Er tað ikki veruliga eitt priviligium at gerast gamal? Og gerast vit ikki gomul, hvat er so? Kollveltingin í 60 og 70 árunum Gamla samfelagsmynstrið broyttist í Føroyum í 60 og 70 árunum. Vit fingu tá tað, vit kunnu kalla ta sosialu kollveltingina hjá kvinnu- num. Har gamla mynstrið var, at mammam var heima saman við børnum og teim- um gomlu, so gjørdist mamman nú aktivur partur av arbeiðsmarknaðinum. Hetta var avgjørt positivt og neyðugt, men tað førdi við sær, at ættarliðini nú mistu tað tætta sambandið við hvønn annan. Børnini fóru í vøggustovu og í barnagarð fyri síðan at fara í skúla, og eingin var heima at taka sær av teimum gomlu, og vit fingu ellis- og røktarheim, eldrasambýlir og heima- hjálp. Knappliga kendu vit ikki hitan so flógvan frá hondunum, ið sleptu. Tað viðkomandi gjørdist meira óviðkomandi. Ættar- liðini stóðu ikki meira lið um lið, men gjørdist meira sjálvstøðugar eindir. Men samstundis sum samfelagið gjørdi krav upp á kvinnurnar á arbeiðs- marknaðinum, so førdi henda kollvelting eisini til, at samfelagið mátti átaka sær tær uppgávurnar, sum fyrr lógu hjá einstøku fam- iljunum. Hetta kravdi so umframt pengar eisini økt krav serligari eftir kvinnu- ligari arbeiðsmegi. Pensjónsbumban? Dagliga hoyra vit um, at tað liggur ein tikkandi bumba undir samfelagnum, tí um ikki so nógv ár, so verður talið av gomlum so høgt, at tað verður ein ólyftandi byrða fyri alt samfelagið og tá serliga tey, sum eru í vinnuførum aldri. Man tosar í fullum álvara um eina pensjónsbumbu, sum um talan var um eina katastrofu, sum kann raka okkum. Hetta er átaluvert og tos, sum ikki hoyrir ein- um nútímans samfelagi til. Mannminkandi og ómenn- iskjansligt, tað er, hvat tað er. Vit hoyra politkkikkarar í dag, sum siga, at nú mugu vit loysa pensjonistaspurn- ingin, tí annars brennur alt samfelagið saman um nøkur ár. Um eitt vaksandi tal av pensjonistum kann kallast ein katastrofa, so má eitt vaksandi barnatal eisini kunnu kallast ein katastrofa, og tað er tað so avgjørt ikki. Hetta er púra burturvið, tí samfelagið eru vit øll frá vøggu í grøv. Man kann ikki í álvara tosa um, at ein bólk- ur hóttir ein annan, tí so eru vit skjótt komin har til, at nakrir borgarar hava meira virði enn aðrir, og tað má for Guðs skyld ikki kunna sigast um okkara samfelag. Og tað er lítið virðiligt fyri tey, sum hava lagt lunn- ar undir okkara samfelag, at tey skulu kenna seg sum eina hóttan fyri tey, sum koma aftaná. Tey gomlu skulu kennast sum okkara foreldur og ikki sum okkara byrða. Tá hetta er sagt, so vil eg tó undirstrika, at tað er í fínasta lagi, at serfrøðingar sita og gera metingar av, hvussu framtíðar samfelag- ið verður samansett, men vit mugu ikki lata hesar útrokn- ingar og hesi hagtøl fult og heilt taka grundarlagið burt- ur fyri einum viðkomandi samfelag. Tað skulu ikki út- rokningar ella hagtøl gera av, hvussu vit skipa okkum — tað er og skal verða ein avgerð, sum vit sjálvi skulu taka. Útrokningar og hagtøl eru hjálpiamboð og ikki av- gerandi stýringsamboð. Samfelagsmenning og samfelagsgongd kemur ikki dalandi niður úr erva. Tað eru vit sjálvi, sum skulu skapa menningina, og tað eru vit sjálvi, sum skulu stýra gongdini. Hvat fer at henda? Og hvat er tað, sum menn rokna við fer at henda, og hví hendir tað? Høvuðstrupulleikin er tann skeivleiki, sum fer at koma í ta pyramiduna, sum hevur við aldurssamanset- ingina at gera. Tað gerast alt fleiri pensjonistar, meðan bólkurin við fólki í vinnu- førum aldri verður lutfals- ligari minni. Sagt verður, at pensjon- istabólkurin, tað eru tey yvir 65 ár, fer at veksa úr teim- um 6200, sum eru í dag, til gott og væl 10.000 um knappliga 40 ár. Hetta er ein vøkstur upp á gott og væl 60%. Samstundis veksur bólkurin av teimum, sum eru í vinnuførum aldri, tað eru tey millum 20 og 64 ár, úr teimum gott og væl 24.000, sum eru í dag, til 29.000 um knappliga 40 ár. Hesin vøkstur er uml. 20%. T.v.s. at pensjonistabólk- urin fer at veksa nógv skjót- ari enn bólkurin í vinnu- førum aldri, og tí fer for- syrgjarabyrðan at veksa. Tað merkir so aftur, at har tað í dag eru fýra fólk í vinn- uførum aldri til hvønn pen- sjonist, verða tað um 40 ár bert trý í vinnuførum aldri til hvønn pensjonist. For- syrgjarabyrðan veksur, tí tað gerast lutfalsliga færri til at gjalda yvir skattin tað, sum fer til pensjónir og um- sorgan. Men somu hagtøl vísa eisini, at gongdin seinastu 30 til 40 árini hevur verið júst tann sama, sum vit kunnu vænta okkum næstu 30 til 40 árini. Og seinastu árini hevur tað gingið stútt framá, so hví ikki heldur siga, at vit taka hetta sum eina avbjóðing, og at út- byggingin sjálvandi skal halda áfram. Og hví veksur pensjonist- abólkurin lutfalsiga í mun til tann vinnuføra bólkin? Jú, fyri tað fyrsta, tí vit, sum nú eru um miðalaldur fingu færri børn og fyri tað næsta, tí at livialdurin hækkar. Men hetta við livi- aldrinum er jú eyðkenni fyri framkomin samfeløg og hevur leingi verið ein mál- setningur innan heilsuøkið. Hetta er ikki eitt eyðkenni fyri tilafturskomin lond. Tí er tað nakað av einum par- adoksi, at hetta skal fáa heit- ið ein tikkandi bumba fyri framtíðarsamfelagið. Lat okkum tí avmontera hesa pensjónsbumbuna í føðingini, tí annars er vandi fyri, at hon verður politiskt misbrúkt til at skrúða hetta samfelagið annaðleiðis saman. Man kann jú gera sær trupulleikar fyri at fáa eina orsøk til at gjøgnum- trumfa ein ávísa politiska ætlan. Pensjónsskipanir Ikki tí, tað eru nú mong ár síðan, at politikkarar bæði her heima og rundan um okkum fóru at tosa um, at tað fór at gerast alt meira trupult at fíggja pensjónir- nar yvir skattin, og tí mátti onnur loysn finnast. Fram í ljósið komu loysnir, sum bygdu á ymisk prinsippir, t.d. at pensjónirnar skuldi arbeiðsmarknaðurin taka sær av, meðan aðrir mæltu til, at hvør lønmóttakari skuldi sjálvur skipa fyri egnum pensjónsviðurskift- um, meðan uppaftur aðrir tosaðu um, at hetta skuldi síggjast sum ein almenn uppgáva. Tí síggja vit eisini ymisk- ar pensjónsskipanir í teim- um ymisku londunum. Týskland hevur latið hetta upp í hendurnar á arbeiðs- marknaðinum, Ongland hevur latið tað upp í hend- urnar á hvørjum einstøkum, meðan vit um okkara leiðir enn halda fast um ein ávísan solidaritet við almennum pensjónum. Men vit kenna tó eisini munin í dagsins politikki Viðmerkingar: Tryggleikin á gamalsaldri – Eg ynski, at viðurskiftini hjá okkara pensjonistum, bæði sjálvar pensjónir- nar, heimarøktin og øll onnur viðurskifti, koma í eina trygga legu, soleiðis at brúkararnir kenna seg væl, kenna seg at hava týdning, kenna seg at verða partur av samfelagnum, kenna seg at hava eina ábyrgd, segði Jóannes Eides- gaard, formaður Javnaðarfloksins m. a. tá Eldradagar vóru í Skopun 8. juli her í Føroyum. Samhalds- festið hevur fingið harða kapping frá egoismuni. Høgra rákið hevur bjóðað vinstravonginum av í pen- sjónsspurninginum. Teir borgarligu mæla nú til, at hvør sætar sær, og tí vilja teir hava eina fólka- trygging. Vit skulu sjálvi taka ábyrgd av egnum ald- urdómi, verður sagt. Man hevur ábyrgd fyri sær sjálv- um og ikki av øðrum. Hetta er egoisman, tá hon er best. T.v.s. at hvør tryggjar seg sum frægast við einum áv- ísum prosenti av lønini. Tað hevur verið nevnt, at hvør lønmóttakari skal gjalda inn 10% av lønini. Hetta er ein møguleiki fyri tey við góð- um lønum, men tað kemur sanniliga at sansa at hjá nógvum tímaløntum og øðr- um í tí dagliga at skulu gjalda 10% av lønini til pen- sjón. Og sum skilst, so skal arbeiðsgevarin ikki gjalda. V. ø. o. tann munur, sum er í okkara arbeiðsføra aldri, har nøkur tjena nógv og onnur minni, hann verður varðveittur í pensjónsáru- num. Og fyri tey, sum ikki hava verið á arbeiðsmarkn- aðinum m.a. heimaarbeið- andi mammur, tey arbeiðs- leysu og tey brekaðu, har verður ein píningur av einari almennari pensjón. Alt í alt ein skipan, har tey fáu fáa ov nógv, og tey mongu ov lítið. Framhald Jóannes Eidesgaard