hósdagur 20. juli 2017síða 24

FRÍGGJADAGUR 21. JULI 2017 SOSIALURIN 84 24 Óli Jacobsen Siðsøga SIÐSØGA Óli Jacobsen T að hevur nógv verið skrivað um teir ym­isku veiðihættirnar í før­ oysku fiski­veiði­søg­uni. Men tað hevur kortini ikki verið so nógv skrivað um hesa garna­ veiðuna. Tað var seint í 1940-árunum, at skip byrjaðu garnaveiðuveiðu eftir sild millum Føroyar og Ísland. Tað var skjótt, at hetta gjørdist tann stóra veiðan á sumri og heysti við 10-tals skipum og fleiri hundrað fiskimonnum. Fyrstu árini var byrjað fyrst í august og hildið varð fram út í oktober, so leingi sum veðrið loyvdi fiskiskapinum. Tá ið Ísland flutti fiskimarkið út á 12 fjórðingar í 1958, var ikki longur lønandi at fara undir Ísland við snellu. Hesi skipini fóru í staðin á sildaveiði fyrst í juli. Her skal í høvuðsheitum verða greitt frá mannagongdini á hesi veiði. Frásøgnin er frá gøtusluppini Báran, meðan myndirnar stava frá Fimm Systkin, eisini ein slupp í Gøtu. Tey fyrstu árini vóru gørnini gjørd úr bummull. Tey máttu saltast undir dragingini fyri at halda sær. Men so við og við varð skifti yvir til nylongørn. Tey vóru meira haldbar og kravdu ikki so nógva røkt sum bummulsgørnini. Fyrst skuldi riggast til Tað fyrsta, sum skuldi gerast, áðr­enn farið varð á sild var at manningin fór at rigga til. Hvørt skip hevði út móti 100 gørn­um, sum vóru knýtt saman í eini longd. Gørnini høvdu sjálvi flot og søkk, men millum gørnini var ein steinur sum var søkk, og so ein stroppur í erva, sum helt garninum uppi. Longdin á stropp­ in­um var avgerandi fyri, hvussu djúpt gørnini stóðu. Stropparnir vóru knýttir á ein trossa, og í hvønn stropp var so knýtt ein boya. Eitt tað týdn­ing­ armesta við tilriggingini var merk­ ing­in av trossanum. Hann skuldi mát­ast upp, og tað skuldi setast eitt merki á trossan, har hvørt garn skuldi festast. Longdin millum merk­ini skuldi svara til longdina á gørn­unum, so tey kundu standa beint í sjónum. Tað var ikki so sjáldan, at tross­ in mátti merkjast um aftur. Gekk illa við fiskiskapinum, kundi skip­ arin skylda uppá, at trossin var skeivt merktur, so gørnini stóðu skeiv í sjónum. Men tað var sjáld­ an, at ein nýggj merking broytti nakað. Skipinum fingu eisini ein “hjall”. Hann var bygdur aftast á skip­in­um til goymslu av tómum tunn­um. Leitingin eftir sildini Tá ið liðugt var at rigga til, varð farið avstað. Manningin kundi telja 12 mans við eini slupp. Vanliga var farið tíðliga seinnapart, so setast kundi seinnapartin dagin eftir. Kunsturin var nú at kunna seta gørnini soleiðis, at sildin svam seg fasta í gørnini. Skipini tá høvdu ikki ta stóru nautisku stóru útgerðina. Ekkoloddið var fremsta leitingartólið. Tá ið tað skriv­aði á loddinum, varð vanliga sett, men tað kundi vera ógvuliga til­vild­arliga, um nakað kom í. Tað var heldur ikki altíð sild, sum skriv­aði á loddinum. Tað kundi eins væl vera æti, og ekkoloddið dugdi ikki sum nú at síggja, hvat ið var hvat. Og var tað sild kundi hon eis­ini standa ov djúpt fyri gørnini. Fremsta navigatiónstólið var annars tann sokallaða Consol- skipanin, sum gjørdi tað møguligt hjá skipunum at telja seg fram til, hvar skipið var statt. Lurtað varð eftir støðunum Bushmill í Norð­ urírlandi og Stavanger í Noregi. Talt varð upp, hvussu nóg signal støð­irnar sendu hvønn minutt. Grundað á hesa uppteljing kundi á einum korti staðfestast, hvar skipið var statt. Seinni fekk henda skipan eitt framstig, tí á radio­app­ arat­inum var ein pinnn­ur, sum reisti seg fyri hvørt signal. Tá var nóg mikið at telja, hvussu ofta pinn­urin reisti seg. Eitt annað frambrot hesa tíð­ ina var peilarin. Við honum kundi stað­festast í hvørji ætt eitt skip kundi vera í mun til eitt annað. Tí kundi ofta hoyrast, at ein skipari kundi telja 1,2,3 og uppeftir ella 10,9,8 og niðureftir. Tá kundi stað­ fest­ast um peilaða skipið var til dømis sunnanfyri ella norðanfyri eins egna. Gørnini verða sett Við hesum tólum skuldi skiparin finna, hvar ið setast skuldi. Tá ið hann hevði lagt stilt, gav skiparin boð um at seta. Skipið varð lagt at seta undan vindinum. Stropp­ ar­nir við gørnunum vóru festir í trossan, síðan var boya fest í stropp­in. Hvussu langa tíð tað tók at seta valdaðist, hvussu nógvur vindur var. Gekk tað skjótt kundi tað vera ein tími. Var tað lítið av vindi kundi tað taka fleiri tímar. Tá ið seinasta garnið var farið, fór nakað væl av trossanum út afturat. At enda var trossin festur í skipið, sum saman við reiðskapinum rak fyri vág og vind, til dragast skuldi aftur morgunin eftir. Tað vóru eisini nógv russisk garna­skip á somu leiðum. Tey sigldu gørnini út á tvørs av vind­ in­um. Hetta skapti onkuntíð før­ oysku skipunum trupulleikar. Dragingin Tíðliga morgunin eftir var farið undir at draga. Manningin varð út­purrað um fýratíðina og fekk sær ein drekkamunn, áðrenn lagt varð á. Teir fyrstu, sum fóru til verka, vóru teir, sum skuldu draga trossan. Gørnini vórðu drigin inn í bakborð í eina garnarullu, sum varð drigin av línuspælinum. Við rulluna vóru vanliga tveir menn. Gørnini vóru so drigin yvir í hitt borðið í netapavnin. Her var so restin av manningini. Teirra uppgáva var at rista sildina úr gørnunum. Sildin stóð jú føst í mesk­unum, so hetta kundi vera strævið. Hetta valdaðist eisini Føroyingar hava fiskað sild í mong ár við ymiskum reiðskapum. Her skal verða greitt frá garnaveiðuni í Eysturdjúp, sum endaði í 1968 Á SALTSILDAVEIÐI VIÐ GØRNUM Gørnini verða sett Hetta er mynd av uppsjóar garnaveiðu, nakað soleiðis sum hon er lýst í greinini.