hósdagur 10. august 2017síða 14

FRÍGGJADAGUR 11. AUGUST 2017 SOSIALURIN 92 14 TEMA: Stjórnar skipanin 14 FÓLKAATKVØÐA SPØKIR Í STJÓRNARSKIPANINI Tað eru nøkur generell rættindi staðfest í lógini, men tað er ikki so nógv annað enn tað, ið stendur í donsku grundlógini, og sum man gott kundi sett inn í verandi stýrisskipan. Tað sigur Hans Andrias Sølvará um uppskotið til stjórnarskipan, ið er sent til almennar hoyringar. HALLUR AV RANA HALLUR@SOSIALURIN.FO U ppskotið til nýggja stjórn arskipan, ið Før- oya landsstýrið sendi til almennar hoyringar í síðstu viku, inniheldur ikki nakað koll velt andi nýtt. Tað metir søg u- frøð ingurin Hans Andrias Sølv ará, ið er dekanur á Søgu- og Sam fe lags- deildini á Setrinum. – Tað eru nøkur generel rætt indi staðfest í lógini, men tað er ikki so nógv annað enn tað, ið stend- ur í donsku grundlógini, og sum man gott kundi sett inn í ver andi stýrisskipan, sigur Hans Andri as Sølvará. Eitt av teimum punktunum, ið hev ur fing ið mest umtalu í nýggja upp skot in um, er §1, stk. 1, ið stað- festir: Føroyar eru land, føroyingar eru tjóð, og alt vald í landinum er hjá Føroya fólki. Av øllum tí, ið stendur í nýggja upp skotinum, er hetta tann orð ing- in, ið Hans Andrias Sølvará fest ir seg ser liga við, tó hann ivast í virð- in um av orðingini. – Hetta er tað nýggja í stjórn- arskipanini, og staðfestir at rættin at taka fullveldi liggur í Føroyum. Men spurningurin er, um tað ikki mest er symbolpolitikkur. Dan ir hava í longri tíð sagt, at um før oy- ing ar ynskja fullveldi, so fáa teir full veldi, hóast tað formelt er ein av gerð, ið liggur í Danmark, sigur Hans Andrias Sølvará, men leggur aft ur at. – Tó so, ein breið semja í Før oy- um um tey politiskt umstríddu við ur skiftini við Danmark kundi í sjálv um sær havt stóran politiskan týdn ing fyri ikki minst føroyskan inn an rík is poli tikk. Leivd frá fólkaatkvøðuni Júst spurningurin um hvør hevur síðsta orðið at siga í avgerðini um rík is rætt ar ligu støðu Føroyar er nak að, ið kjak ast hevur verið um í meira enn eina hálva øld. Eftir fólka at kvøð una 14. september 1946 var tað nevniliga kjarnin í ósemjuni, ið gjørdi at kongur sendi løgtingið til hús og fólkaatkvøðan datt fyri bakka. – Eftir fólkaatkvøðuna stað- festi Thorstein Petersen, løg tings- for mað ur, at við fólkaatkvøðuni hevði Føroya fólk givið sín bind- andi fólkadóm, um at alt vald er í Før oy um og at tað er løgtingsins skylda at útinna fólksins vilja, greið ir Hans Andrias Sølvará frá. Tá løgtingið kom saman aftur tríggj ar dagar seinni kravdi Andr- ass Samuelsen, formaður í Sam- bands flokkinum, at løgtingið skuldi atkvøða um orðingina hjá ting for mann in um. Tá avtornaði var ein vænt að ur meiriluti fyri orð- ing ini, tí javnaðarmaðurin Ják up í Jákupsstovu atkvøddu saman við Fólkaflokkinum, soleiðis at orð- ingin bleiv samtykt við 12 at kvøð- um fyri og ongari ímóti. Tann samtyktin er í týdningi mein lík orðingini §1, stk. 1 í nýggja stjórn arskipanauppskotinum, og var hetta tá ein trupulleiki hjá døn um, tí í §18, stk. 1 í grundlógini verð ur nevniliga staðfest, at kong- ur ikki á nakran hátt kann minka ella økja um økið á ríkinum uttan sam tykt frá ríkisdegnum. – Løgtingið samtykti tá, at alt vald er í Føroyum sum úr slit av fólka atkvøðuni, og tað er løg- tings ins skylda at út inna fólksins vilja. Men so kom amtmaðurin við ein um telegrammi úr Danmark, ið stað festi, at løgtingið hevur sam- tykt nakað, ið er ólógligt, tí hetta er ein avgerð, ið sambært grund lóg ini, einans ríkisdagurin kundi taka, og sum løgtingið ikki hevði heim ild til, sigur Hans Andrias Sølvará. Knúturin tann sami Endin varð, at kongur sendi løg- ting ið til hús og útskrivaði nýval. Tá føroyingar fóru á løgtingsval bleiv ein nýggj samgonga mannað, ið ikki tók undir við úrslitinum av fólka at kvøð uni, og líka fram til 1998, tá fyrsta fullveldislandsstýrið bleiv skip að, tóktist eingin vilji at vera fyri einum sjálvstøðugum Før oy um. Fullveldislandsstýrið fekk sett gongd á arbeiðið at gera eina nýggja grundlóg, og er tað sama lóg, nú við nýggjum navni og mun- andi broytt, ið verður send til hoyr- ingar. Men ósemjan frá 1946 spøk ir enn. – Knúturin er tann sami sum í 1946. Hvussu sleppur man undan, at valdið liggur í Danmark, tí tað er jú tað, ið grundlógin sigur. Rík is- dag urin skal spyrjast eftir, um ein partur av økinum, ið er fevnt av donsku grundlógini, ætlar sær úr ríkinum, vísir Hans Andrias Sølv- ará á. Tað tykist tó, at tað hevur eydn- ast at orða lógina soleiðis, at hon tekur hædd fyri grundlógini, men sam stundis staðfestir at valdið ligg ur í Føroyum. – Orðingin staðfestir at alt vald er í Føroyum, men við- ur kennir altjóða sáttmálar og stjórn arsáttmálar, ið helst um fat- ar heimastýrislógina og grund- lóg ina. Men tað liggur í hesum, at føroyingar kunna loysa, sigur Hans Andrias Sølvará. Fólkaviljin trumfar grundlógina Hans Andrias Sølvará vísir tó á, at søgan vísur, at tá tað kemur til stykk is, so eru tað ikki juridiskar orð ingar, ið beina vegin fyri loys- ing ina. – Tað hevur ikki so stóran týdn- ing, at man formelt skrivar, at før- oy ing ar ráði í Føroyum. Boðini frá kongi í 1946 høvdu ikki havt nakr- an týdning, um føroyingar vóru samd ir um, at teir tóku fullveldi. Tá høvdu danir ikki funnið upp á muta ímóti og sagt, at tað stend ur í grundlógini, at tað skal góð kenn- ast av ríkisdegnum, sigur Hans Andrias Sølvará, og leggur afturat. – Men danir vistu, at um man seink aði hetta eitt sindur og út- skriv aði nýval, so kundi tað vera, at meiri lutin ikki var fyri at seta av gerð ina í verk. So tað bleiv eitt jur id iskt spæl, ið virkaði tá. Men Før oy ar fara ikki at fáa fullveldi av eini løgfrøðiligari fintu. Tað verð- ur tí Føroyar fólk vil tað. Tá er tað líka mikið hvat grundlógin sigur, sig ur Hans Andrias Sølvará. Knúturin er tann sami sum í 1946. Hvussu sleppur man undan, at valdið liggur í Danmark, tí tað er jú tað, ið grundlógin sigur a a Føroyar fara ikki at fáa fullveldi av eini løgfrøðiligari fintu. Tað verður tí Føroyar fólk vil tað. Tá er tað líkamikið hvat grundlógin sigur