hósdagur 17. august 2017síða 22

Fríggjadagur 18. august 2017 sosialurin 95 22 kjak Um børnini skulu menna teirra mál og samskifti, mugu vit vaksnu vera nærverandi. V it liva í einari talgildari verð, og talgildir miðlar eru natúrligir partar av okk­ara samfelag og av okk­ara samskifti. Hetta er komið fyri at vera, og meira kemur afturat, tí framtíðin er eisini talgild. Vit hava nógvar fyrimunir av tøkn­ini, men ein vansi kann vera, at vit ger­ast so upptikin av tí talgildu verð­ini og tí samskiftinum, sum er har, at vit gloyma, at annað sam­skifti og virksemi eisini krevur okk­ara ans. Vit vita til dømis, at um vit nýta tele­fonina, tá vit koyra bil, vísa vit ikki ferðs­luni nóg stóran ans, og ó­lukk­ur kunnu henda. Fokus er á hetta, og vit fáa bót, um vit verða tik­in í hesum. Samspæl og samskifti við barn­ið krevur eisini, at vit vísa barninum ans, men um okkara uppmerksemi er meira á t. d telefonini, fær barnið ikki tað uppmerksemið, sum krevst fyri at tað kann menna samskifti og tilogna sær sosialar og málsligar førleikar. Børnini hjá okkum hava tørv á og fara altíð at hava tørv á at vit vaksnu eru nærverandi. Tí tað er gjøgnum beinleiðis samband og sam­spæl við onnur, at henda menn­ing vanliga fer fram. Tað er tí neyð­ugt, at vit eisini fáa fokus á, hvussu vit nýta skíggjar, tá vit eru sam­an við børnum. Tað fyrsta samspælið Tað fyrsta natúrliga samspælið mill­um barnið og tann vaksna er sera týdningarmikið. Tað er her, grund­ar­steinurin fyri alt samskifti verð­ur lagdur. Barnið lærir at vera saman við øðrum og lærir, hvussu sam­spæl og samskifti fer fram. Tað lærir millum annað at vísa og deila uppmerksemi, at brúka og skilja eygnasamband og and­ lits­brøgd, og at eitt samskifti fer báð­ar vegir. Vanliga læra tey flestu børnini at fara í hetta sam­spæl bara við at vera saman við øðr­um. Stigvíst mennir barnið teir eg­ in­leikar, sum eru neyðugir fyri at kunna samskifta og fara í samspæl við tey menniskjur, sum eru um barn­ið og hava umsorgan fyri tí. Hetta fyrsta samspælið er sostatt grund­leggjandi fyri ta fyrstu menn­ingina, men eigur eisini at vera grun­dleggjandi fyri samskifti í víðari menningini (Hewett et al. 2012). Tað kunnu tó vera íbornar umstøður, sum gera, at henda menning er seinkað ella tarnað. Um hetta grundleggjandi fyrsta samspælið verður órógvað av tele­ fon­um og tøkni hjá okkum vaksnu, kunnu vit hugsa okkum, at tað kann gerast trupult hjá summum børn­um at menna samskiftið og at til­ogna sær málið. Tí er alneyðugt, at øll vaksin, ið varða av børnum avmarka nýtsluna av t. d. tele­fon­ um og teldlum, tá tey eru saman við sín­um egnu børnum og saman við øðrum børnum. Mítt starvsliga og egna bakstøði fyri hesa grein Seinastu 10 árini havi eg sum tali­ráðgevi havt mína dagligu gongd á dagstovnum í Føroyum. Eg starvist við børnum sum av ymiskum orsøkum hava tørv á at fáa taliundirvísing og veiti starvs­fólkum og foreldrum ráð og veg­leiðing, tá børn hava avbjóðingar inn­an mál og talu. Tá eitt barn hevur tørv á tali­und­ ir­vís­ing eru serligar umstøður, sum gera tað avbjóðandi hjá barninum at vera í vanligari menning og tí kann tað vera neyðugt at arbeiða bein­leiðis við hesum undir skip­að­ um og friðarligum kørmum. Tá eg byrjaði í hesum starvi fyri 10 árum síðani, kendu vit ikki til snildfonir og teldlar, og vit vistu sjálvandi ikki, hvønn týdn­ing tað seinni fór at hava fyri sam­skift­ið millum vaksin og børn. Tá var fok­us á, at børn í Føroyum hoyrdu alt ov nógv útlendsk mál í sjónvarpinum og á telduni og at hetta kundi ávirka tey málsliga. Sum taliráðgevi upplivdi eg eisi­ ni, at serliga tey børnini, ið ikki vóru sterk málsliga, fingu eyka trup­ul­l­ eikar við at tilogna sær tað før­oyska málið, tí tey vórðu á­virkað serliga av donskum og ensk­um filmum og spølum. Hóast nógvar góðar føroyskar barna­løtur vóru at síggja í sjón­ varpi­num, var tað ikki nokk. Tað var ein stórur saknur, at tað ikki bar til at keypa tær umsettu barna­røð­ir­ nar, sum til dømis Mumi og Mowgli. Tá mínar gentur vóru lítlar, vóru mill­um annað hesar barnarøðir ein part­ur av okkara gerandisdegi, tí vit vóru so heppin at hava eina ommu, sum tók upp fyri okkum, og tí bar til at síggja tað aftur. Ofta hugdu vit eftir tí saman og eg iv­ist ikki í, hvussu stóran týdn­ ing tað hevur havt fyri tær at hoyra tað før­oyska málið í hesum røðum og vit eisini kundu tosa saman um, hvat hendi í filmunum. Heima hjá okkum hava eisini fleiri mál verið (føroyskt, danskt og enskt) eins og í nógvum øðrum fam­ilj­um, og tað var tí eisini ser­liga neyðugt at leggja dent á tað før­ oyska máli. Í 2008 var arbeitt fyri at fáa Menta­mála­ráð­ið at raðfesta hetta øk­ið, so tað kundi lata seg gera at keypa hesar umsettu barnarøðir og ann­að føroyskt tilfar. Tað kom onki burt­ur­úr, og í dag hevur Kringvarp Før­oya enn ikki rættindini til um­ sett tilfar og tað kann tí ikki liggja á heima­síðuni. Tøkni og tann málsliga ávirkanin í dag Tíðirnar broytast og málini broytast sjálv­sagt eisini við hesum og tað er onki nýtt í tí. Í dag hoyra børn í Føroyum enskt eins og í øðr­um londum og tað er vorðið van­ligt at børn brúka enskt (og danskt) bæði í spæli og dagligari talu. Ver við í kjakinum! Send teldupost til post@sosialurin.fo Meiningar og kjak Latið nærveruna vera h heldur enn á einum skí