mánadagur 21. august 2017síða 10

Mánadagur 21. august 2017 · Nr. 96 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 KJAK Atlantic á vipparaveiðu Helvtin av føroyskum LGBTarum líða av tunglyndi Halgir W Poulsen Eg gjørdist eitt sind­ ur skakkur og ikki sørt argur at lesa á in.fo at nú var Atlan­ tic Airways komið við ein­um nýggj­um korti, heldur smakk­ leyst nevnt Merkið, ið gav út­vald­ um ferðafólkum ókeypis mat og drekka umborð á flogførunum um­framt aðrar fyrimunir. Eftir tíð­ ind­un­um at døma høvdu ávís fólk longu fingið hesi kort, ið vóru ætlað “týdn­ing­armiklum per­són­um, so sum politikarum, stjórum og øðr­ um, ið vera mett at vera týdn­ing­ ar­mikil.” Eg kundi ikki koma til aðra nið­ ur­støðu, enn at hatta mundi vera ein av teimum ikki óvanligu leysa­ søg­unum, ið mangan eru at síggja á ymsu portalunum, ið kappast um kundarnar við “avdúkingum”, ið kortini vísa seg at vera skot í bláa luft. Best var at bíða eftir rætt­leið­ ing­un­um frá felagnum. Hesar komu frá stjóranum stutt eftir, men tvørturímóti at vera rættleiðingar váttaði stjórin søg­una og gjørdi hana enn meira ótrú­liga. Stjórin váttar, at ein og hvør sum ferðast nógv kann fáa Merk­ið. Hvør er tað so, sum ferðast nógv. Her hevur felagið verið noytt at gera nakrar metingar, ið neyvan hava verið torførar at gera. Úrslitið er, at tað eru stjórar og “onkrir pol­ it­ik­arar, men teir eru fáir. At enda siss­ar stjórin lesaran við at upplýsa, at tað eru færri enn tjúgu fólk í Før­oy­um, ið hava fingið hetta góða kort. Tá havt verður í huga, at hetta hendir bert eitt ár eftir, at skipanin við ókeyp­is mati og drekka til øll um­borð varð avtikin fyri at spara peng­ar og fáa ráð at seta ferða­prís­ ir­nar niður, ger tað einki um vit fara nøkur ár aftur í tíðina at minna á, undir hvørjum umstøðum tann skip­an­in kom. Vit, sum eru kom­in nak­að upp í árini og minnast tíð­ina, tá Mærsk Air hevði einarætt til før­ oya­flúgvingina, ynskja und­ir ong­ um umstøðum ta tíðina aftur, so illa sum Mærsk fór við kundunum. Sjálv­ur upplivdi eg ta einu ferðina at liggja “veðurfastur” í Kastrup í fimm dagar, tí “mjørki var í Vágum”, sum Mærsk fortaldi kundunum, með­an sólin skein oman og niðan. Hetta gjørdist ovboðið, og í 1987 varð Atlantic Airways stovnað við lands­stýrinum (51 prc) og Cimber Air (49) prc) sum partaeigarum. Strilt­ið gekk hjá AA, og Mærsk var ein harður kappingarneyti, so lands­stýrið, sum hevði yvirtikið part­in hjá Cimber Air í 1989, setti 75 milli­ónir afturat í felagið í 1992. So gjørdi Mærsk tann brølaran, sum minn­ir ikki so sørt um tað, Atlantic nú ger: teir býttu ferðafólkið í tveir klass­ar, ein 1. klassa fyri tey, ið guldu fullan billettprís, og hongdu gard­in­ur upp móti øllum hinum. Tey “fínaru” fingu vist bæði eitt og ann­að gott, meðan hini einki fingu. Tá sum nú fingu hjún sum ferð­að­ ust sam­an avsláttur uppá tann eina ferða­seðilin. Hetta førdi til mang­ar løgn­ar hendingar umborð. Ein mað­ ur, ið ferðaðist við konu og børnum, fekk at vita, at hann skuldi sita framm­an fyri gardinurnar, meðan kon­an og børnini máttu aftur til roykj­ar­ar­nar at sita. Tey (og fleiri við teim­um) ferðaðust ongatíð aft­ ur við Mærsk. Endin var so tann, at Mærsk gavst, meðan Atlantic yvirlivdi og av sonnum gjørd­ist fólks­ins ogn, or­sak­að av góð­ari und­ir­tøku frá fólk­in­um og lands­stýr­in­um við fólks­ins skatta­peningi, men ikki minst or­sak­að av svar­in­um frá At­ lan­tic til fják­uta til­boð­ið frá Mærsk, nevni­liga at hjá Atlantic var bara ein klassi fyri øll, og tað var fyrsti klassi. Í dag er so støðan tann, at Atlan­ tic hevur fingið ein nýggjan, og eftir øll­um at døma ikki minni eir­inda­ leys­an kappingarneyta í SAS. Nógv bend­ir á, at skal Atlantic eisini yv­ ir­liva hesaferð, er fyrst og fremst neyð­ugt, at tey klára at varðveita ta und­ir­tøku og tann góðvilja, ið flestu før­oy­ing­ar hava sýnt higartil, og tað verð­ur undir ongum umstøðum við at býta fólkið upp í klassar, sum Mærsk gjørdi á sinni. Meðan tað var reiðiliga einfalt hjá Mærsk at gera av, hvør slapp fram um gardinurnar, tykist být­is­ lyk­il­in hjá Atlantic ringur at gjøgn­ um­skoða og enn verri at praktisera. Lat okk­um hyggja at hesum gylta skara. Fyrst eru tað stjórarnir. Hvussu nógv skulu teir/tær ferðast og hvussu rík skulu feløgini hjá teim­um vera? Hvat hendir tá stjór­ in missir starvið ella hann hevur ferð­ast felagið á húsagang? Við tí lítla skara tað fyribils er talan um (færri enn tjúgu fólk sam­bært AA- stjór­an­um) verð­ur neyv­an tal­an um gard­in­ur so­leið­is beinanvegin, so stjórin kann koma at sita mill­um tað van­liga fólk­ið. Hvat hendir, um hann situr millum t.d. ein pensi­on­ ist og ein lesandi, sum ikki hava so góð ráð, og forbarmar seg yvir tey og biður um tríggjar matpakker at lata hinum burturav? Verður tað góð­kent, og hvat skal tann vanliga blíða og fyrikomandi flogternan siga? Og hvat um hann ferðast sam­ an við konuni, sum ikki er í útvalda skar­an­um? Hevur hann loyvi at bjóða henni? Og hvat við politikarunum? Sam­bært stjóranum er talan um “onkr­ar politikarar, ið ferðast nógv” og “onkrar einstakar politikarar”. Hvussu ofta skal ein politikari av land­inum fyri at lúka kravið um at “ferðast nógv”, og hvør skal av­ gera hvat “nógv” er. Eg hugsi, at svarið hevði verið ymiskt, um tú spurdi ein veljara ella ein pol­it­ ik­ara, men nú er tað leiðslan á al­ menna partafelagnum Atlantic, ið vit mugu seta spurningin hvat er “nógv”? Og hava tey havt atlit til eitt rími­ligt býti millum samgongu og and­støðu? Fara tey at revidera list­an við hvørt landsstýrisskifti? Her eru nógvir spurningar, sum eg vóni, at Stjór­in fer at svara okk­ um parta­eig­ar­um í felagnum, ið sum kunnugt eru “vit, fólkið í Før­ oy­um” sum tað so skalds­liga eit­ur í ein­um av upp­skot­un­um til stjórn­ ar­skip­an, men tað eru kanska bara føg­ur orð. Tað, sum Atlantic nú sum tá hev­ur allarmest brúk fyri, er tann breiða undirtøkan felagið higartil hev­ur havt, og vónandi framvegis hev­ur, frá flestu føroyingum, og tað fær felagið ikki við at býta kund­ar­ nar í klassar. LGBT Fleiri altjóða vísindaligar kann­ing­ ar hava í longri tíð víst, at fólk, ið hava aðra kynsliga sannføring ella samleika, enn tí hinskyndu ella cis, hava munandi verri sál­ar­liga heilsu, enn hinskynd í miðal hava. LGBT Føroyar hevur tí gjørt eina víðfevnda kanning av heilsu­støð­ uni hjá limum sínum fyri at vita, um støðan er tann sama í Føroyum. Úr­slitið vísti, at føroyskir LGBTarar hava lutfalsliga verri sálarliga heilsu, og á fleiri økjum er støðan sera skak­andi. Tørvurin á bráfengis sál­ar­lig­ari v­iðgerð er stórur. Leita verð­ur nú eftir fígging, so farast kann í gongd við at gera nakað muna­gott við hesar trupulleikar. Nýggja heilsukanningin hjá LGBT Føroyar, har 158 limir lut­ tóku, vísir, at næstan helvtin (49%) av føroyskum LGBTarum hava í eitt longri tíðarskeið kent seg tunglyntan, meðan 11% siga seg ivast. Bara 40% siga seg ikki hava verið tunglynt í eitt longri tíð­ar­ skeið í sínum lívi. Til samanberingar við heilsu­ kann­ingina hjá Fólka­heilsu­ráð­num í 2015 søgdu bert 4% av øllum før­oy­ ing­um, at tey vóru “sera darvaði” av tung­lyndi síðstu 14 dagarnar. Gott 21% søgdu seg vera “eitt sindur darv­aði” av tí sama. Sostatt bendir nógv á, at LGBTarar í Føroyum líða tví­falt so nógv av tunglyndi, sum mið­al føroyingurin í kanningini hjá Fólka­heilsuráðnum. Meira enn helvtin kennir angist Heili 56% av føroyskum tví-, sam- , og tvørkyndum siga seg til tíðir kenna angist, sum avmarkar við­ kom­andi m.a. við, at ikki vilja vera sam­an við øðrum fólki ella vitja ávís støð. Sambært kanningini hjá Fólka­heilsuráðnum eru í miðal 18% av øll­um føroyingum “sera” ella “eitt sindur” darvaði av angist. Etingarólag er eisini ein stór­ ur trupulleiki millum sam­fel­ags­ bólk­in. Triði hvør (33%) LGBTari í Før­oyum hevur ella hevur havt et­ing­arólag, meðan 35% hava roynt at skatt seg sjálvan við t.d. cutting. Eing­in kend føroysk hagtøl eru fyri miðal føroyingum hesum við­ víkj­andi. Orsøkir til sálarligar trupulleikar Altjóða vísindin hevur granskað ym­isku orsøkirnar til, hví tað vísir seg, at LGBTarar hava eina lut­ fals­liga verri sálarliga heilsu enn hinskynd. Úrslitini vísa, at stig­ matisering, fordómar og mis­mun­ ur av hesum málbólki skapa eitt fíggindaligt og strongt sosialt um­ hvørvi, sum síðani hevur við sær, at hesin minniluti í alt ov stóran mun fær álvarsamar sálarligar trup­ul­ leik­ar at dragast við. Sjálvhjálparbólkar skulu bøta um trupulleikan LGBT Føroyar arbeiðir í løtuni við at finna fígging til at seta á stovn sjálvhjálparbólkar, har tey, sum hava tørv á hesum, við pro­fessi­on­ ell­ari hjálp, kunnu søkja sær hjálp og stuðul, soleiðis at føroyskir LGBTarar fáa møguleika til at betra um sálarligu heilsuna. Hetta hev­ur víst seg at geva munagóð úr­slit uttanlands. Ætlanin er at seta eitt væl útbúgvi toymi við professionellum fólkum við hósk­ andi royndum, sum saman kunnu leiða sjálvhjálparbólkarnar yvir eitt longri tíðarskeið.