týsdagur 22. august 2017síða 6

Mikudagur 23. august 2017 · Nr. 97 6 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 TROT Á KARNITINI MØGULIG ORSØK TIL MILDA AUTISMU Vilmund Jacobsen Í vísindaliga tíðarritinum Bio­Essays skrivar ein am­er­ ik­ansk­ur granskari og pro­ fess­ari, at mildari sløg av aut­ ismu kunnu knýtast at troti á evninum, karnitin. Sagt við øðrum orðum held­ur granskarin, at 10-20 pro­sent av allari autismu hev­ur sínar orsøkir í kar­ni­ tin­troti í heilanum. Umrøddi granskari er Arth­ur Beaudet, og hann er professari á deildini fyri mýla-og arvalæru og barna­ sjúku­frøði á Baylor College of Medicine í Texas í USA. Tað vóru eitt nú gransk­ ing­ar­úrslit frá djóraroyndum og arva­lig­um við­ur­s­kift­um hjá aut­isk­um sjúkl­ing­um, sum førdu gransk­ar­an á slóð­ina um, at trot á karni­ tini í heil­an­um kann elva til mild­ari aut­ismu, ser­liga hjá dreingj­um. Á Baylor College of Medi­ cine hava granskarar funnið fram til, at ein út av 350 monn­um ikki eru førir fyri at fram­leiða evn­ið karni­tin í kropp­in­um or­sak­að av ein­ ari TMLHE-ílegu á X-kromu­ som­in­um. Hjá slíkum persónum er neyð­ugt við karnitinískoyti, um teir skulu virka virka opti­malt. Umleið trý prosent av monn­un­um við hesi óvirknu TMLHE-ílegu menna aut­ ismu. Sjálvt um minni enn eitt pro­sent av monnum við aut­ ismu hava brek á TMLHE- íleg­uni, heldur professarin, Arth­ur Beaudet, kortini, at sann­førandi orsøkir eru til at halda, at trot á karnitini í heil­an­um og møguliga trot á øðr­um føðsluevnum annars kunnu elva til autismu mill­ um dreingir. Fleiri kanningar hava víst, at fólk við autismu hava minni av karnitini í heil­an­ um, enn frískir persónar hava. Tí heldur professarin, at trot á karni­tini kann liggja til grunds fyri fleiri tilburður av aut­ismu. Hvat er karnitin? Karnitin er ein aminosýra og eitt av høvuðsevnunum í prote­ini ella eggja­hvíta­ evn­in­um, sum protein eisini verð­ur rópt. Vanliga verður karnitin gjørt í lik­am­in­um við gund­ ar­lagi í ein­ari av amino­sýr­ un­um, og karni­tin er eisini part­ur av orku­brenn­ingini í lik­am­in­um. Uppgávan hjá karnitini í orku­framleiðandi kykn­un­ um er at flyta feittsýrur frá mat­inum, sum vit eta og inn í mito­kon­dri’urnar í kykn­un­ um. Á henda hátt tálmar karni­tin­ið samanstúgving av feitti í kroppi og æðrum. Tað er serliga í reyðum kjøti og í kjøti frá kríatúrum ann­ars, at vit fáa karnitin, og sjálvt orðið karnitin stavar frá tí latínska “carne”, sum merk­ir kjøt. Nevnast kann, at tað er 2000 ferðir meira karnitin í ein­um grammi av neytakjøti, enn tað er í einum grammi av hvít­um rísi. Fólk, sum ikki eru før fyri at framleiða karnitin í lik­am­ in­um, hava brúk fyri umleið ein­um grammi av karnitini sum ískoyti um dagin. Karnitin finst í tveimum form­um í likaminum, L-karni­tin og D-karni­tin, og tað er bara L-form­ur­in, sum er lik­am­liga aktivur. Um tú keypir karnitin sum til­skot, eigur tú at velja ein vei­tara, sum tú hevur álit á og sum vil tryggja, at inni­ hald­ið er av høgari góðsku, reint og uttan D-karnitin. Aftur til autismu Fyrstu tekini um autismu síggj­ast ofta, tá børnini eru mill­um seks og 18 mánaðir gom­ul. Eitt mynstur, sum er aft­ ur­vendandi, er, at pinkubørn í byrj­anini uppføra seg sum onn­ur; tey smílast og eru sosi­al, til tey eru einar fimm til sjey mánaðar gomul. Men, tá børnini so gerast einar 12 til 18 mánaðir, broytast tey sosi­alt. Flestu børn vera fødd við ríkiligum nøgd­um av karnitini, tí bæði móð­ur­ mjólk, móð­ur­mjólk­ar­líki (er­statn­ing­ur) eins og neyta­ mjólk eru keld­ur til karni­tin. Tá børnini veksa og í størri mun fara at drekka frukt­s­evju, eta grønt og breyð úr kornvørum, sum eru fá­tøk fyri karni­tin – og karni­tin­rík­ar kjøt­vør­ur ikki koma upp á tal fyrr enn seinni – ja, so kann tað sakt­ ans henda, at heilin fer at líða av karnitintroti. Í prinsippinum kunnu nøk­ur sløg av heilivági og plága í maga og tarmum eis­ ini minka um flutningin av karni­tini til heilan. Professarin, Arthur Beau­ det, úti­lok­ar ikki, at aðr­ar arva­frøði­lig­ar or­søk­ir og trot á føðslu­evn­um eis­ini kunnu vera partur av or­søk­ini til vantandi karnitin í heil­an­ um. Tað er skrásett í frá­ greiðing­um um autistar, at hes­ir kunnu hava trot á eitt nú magnesium, zinki, selen, vita­min­um og ymiskum øðr­ um týdningarmiklum fiti­sýr­ um, serliga DHA. Karnitinríkari matur Professarin mælir tí til, at fleiri kanningar verða gjørd­ ar, sum antin kunnu stað­ festa ella avsanna hans­ara tilgiting um, at trot á karni­ tini kann knýtast til mildari aut­ismu. Um tað er rætt, sum Arth­ ur Beaudet sigur í vísindaliga tíð­ar­rit­in­um, mælir hann til, at karnitin í størri mun verð­ ur partur av matinum hjá pinku­børnum. Um tað er rætt, sum professarin, Arthur Beaudet, sigur í vísindaliga tíðarritinum BioEssays, mælir hann til, at karnitin í størri mun verður partur av føðini hjá pinkubørnum HEILSA Fleiri kanningar hava víst, at fólk við autismu hava minn­i av karnitini í heilanum, enn frískir persónar hava