týsdagur 19. september 2017síða 26

Mikudagur 20. september 2017 · Nr. 109 6 Sosialurin T að tekur nógva tíð og krevur gott tol at kortleggja og greina ílegur. Sunnvør Klettskarð í Kongsstovu hevur í hálvtannað ár havt sína dagligu gongd á rannsóknarstovum á Gransk­arasetrinum iNOVA og á Hav­stovuni, har hon hevur skorið óenda­liga nógvar evarska lítlar bitar av sild, sum hon hevur mátað og kannað og lagt í rør. Nú er arbeiðið hjá henni at kort­ leggja og samanbera arvastrongin hjá sild komið so mikið langt, at tey fyrstu úrslitini eru klár at lesa á telduskerminum. Men nú hevur hon eisini skund, tí fyritøkan Am­ plexa Genetics, sum hon arbeiðir fyri, hevur sett sær fyri at verða fyrst við einum nýggjum hátti at eyð­merkja sildastovnarnar í Norður­atlantshavi. Tey eru í harð­ ari kapping við granskarar úr øðr­ um londum, sum arbeiða við líkn­ andi verkætlanum. – Vit hava hoyrt sum slatur, at granskarar í Íslandi og Írlandi eisini eru í ferð við at menna ein hátt at síggja arvaliga munin millum silda­ sløg, sum líkist tí, sum vit fáast við. So nú mugu vit skunda okkum, tí tað hevur stóran týdning at koma fyrst við hesum, sigur Sunnvør. Hava kortlagt arvastrongin Sunnvør er ph.d.-lesandi á før­ oysku arvafrøðisfyritøkuni Am­ plexa Genetics. Fyritøkan hevur sæti í Odense, men bæði Fram­ taks­grunnur Føroya og Føroya­ grunn­urin eru stórir partaeigarar í fyritøkuni. Verkætlanin, ið ber heitið HerGen, hevur til endamáls at kort­leggja arva­egin­leik­arnar hjá sild og finna arva­liga munin á fýra ymisk­um silda­stovn­um, ið ferð­ast í Norður­atlants­havi. Am­ plexa Genetics hevur skipað verk­ ætlanina sum eina vinnu-ph.d. og hevur sett Sunnvør Klettskarð í Kongsstovu at standa fyri arbeið­ num. Sunnvør var liðug við sína master-útbúgving í mýlskari menn­ iskjaarvafrøði í 2014. – Eg ætlaði mær at verða gransk­ ari, og tá eg fekk boðið at standa fyri hesi verkætlanini, tók eg av, tí tað er ein spennandi verkætlan, sum hóskar væl til mín, sigur hon. Verkætlanin HerGen fer fram á Granskarasetrinum iNOVA, og Amplexa Genetics samstarvar við Fróðskaparsetur Føroya, Hav­stov­ una, Heilsufrøðiligu Starvsstovuna og European Bioinformatics Insti­ tute í Bretlandi um hana. Sunnvør fór undir ph.d.- verk­ætlanina í januar 2016. Fyrsta málið var at kortleggja arvaeginleikarnar hjá sildini. Tað hevði ongin gjørt fyrr, og Amplexa Genetics ætlaði sær at verða fyrsta fyritøkan, ið megn­aði hetta. – Arvaeginleikarnir hjá sild eru settir saman av 800 milliónum bók­stavum, og tað hevur víst seg at vera rættiliga trupult at fáa allan arvamassan kortlagdan, sigur Sunn­vør. Sunnvør hevur verið við í arbeið­inum heilt frá byrjan. – Eg havi fingið góða hjálp frá Havstovuni, men sum so havi eg gjørt alt sjálv frá byrjan til enda, og tað haldi eg vera nokkso stuttligt, sigur hon. Sunnvør fekk tær fyrstu roynd­irnar av norðhavssild og føroyskari sild umborð á Christian í Grótinum, sum gjørdi yvirlitstrolingar fyri Hav­ stovuna. Hon hevur eisini fing­ ið føroyska sild frá bátum, sum fiska inni við land, og hon hevur fingið íslandssild og norðsjóvarsild sendandi úr Íslandi og Hetlandi. Hon hevur staðið niðri á Hav­ stov­uni saman við starvsfólki har og mátað longd og vekt og hugt at kyni, og starvsfólkini á Hav­ stovuni hava hugt eftir nytrum og búningarstigi fyri hana. Hon hevur skorið pettir av nýrum og øðrum pørtum av sildunum og lagt tey í rør og fryst tey. Hon hevur uppreinsað DNA hjá sildum í hópatali í framkomnu útgerðini hjá iNOVA. Tólið hjá Inova megnar tó ikki at kortleggja og greina allan arvamassan, tí tað krevur ógvuliga stóra teldu­ orku. Tann parturin av arbeið­ num fer fram í samstarvi við stóra evropeiska lívfrøðiliga gransk­ing­ ar­stovnin EBI. Tað eydnaðist ikki hjá Amplexa Genetics at verða fyrst við kort­ leggingini av arvamassanum hjá sildini. Tríggjar mánaðar eftir, at Sunnvør var farin til verka, kunngjørdi ein bólkur av svenskum granskarum, at teir høvdu sett arvamassan hjá sildini saman. – Svensku granskararnir høvdu brúkt eina sild úr Eystrasalti, sum líkist rættiliga nógv okkara. Høvdu vit fingið fígging, so vit kundu verið farin í gongd fyrr, høvdu vit verið fyrst, so tað var rættiliga keðiligt, sigur Sunnvør. Leita eftir frávikum Eftir at arbeiðið at kortleggja arva­ massan er liðugt, er Sunnvør farin undir at leita eftir munum mill­um sildastovnarnar, ið svimja í før­ oysk­um sjógvi. Royndir hjá Havstovuni hava víst, at trý ymisk sløg av sild verða fiskað í føroyskum sjógvi, tann før­ oyska fjarðasildin, norð­havs­sildin og norðsjóvarsildin. Hildið verður eisini, at tann íslendska sildin møgu­liga kemur inn um føroyska mark­ið. Tað sæst ikki á sildini, hvønn stovn hon hoyrir til, og í summum økjum blandast stovnarnir rætti­ liga nógv. Havstovan ger metingar av stovnunum við at skráseta, hvar sildin er fiskað, og við at kanna, um hon er várgýtandi ella heyst­ gýtandi, og um hon er nær við at gýta. – Tað tekur tíð, tí hvør einstøk sild má opnast. Vit eru nú við at menna eitt amboð, har tað skjótt og lætt við at lesa arvasamansetingina hjá sildini ber til at staðfesta, hvørj­ um stovni hon er av, sigur Sunnvør. Sunnvør hevur nú kannað arva­ massan hjá sildastovnunum, ið svimja í føroyskum øki, og hon er farin undir at samanbera og leita eftir munum í arvastrongjunum. – Hitin í sjónum, har stovnarnir svimja, er ymiskur, og stovnarnir hava ymiskar gýtingartíðir. Tað skal síggjast aftur onkustaðni í arva­massanum, sigur hon. Sunnvør hevur góðar vónir um, at tað fer at bera til at finna tey smáu frávikini í arvamassanum, sum vísa, hvønn stovn sildirnar Kappast um at menna amboð at umsita stovnin Sunnvør greinar ílegur hjá sild: Føroyska arvafrøðisfyritøkan Amplexa Genetics er í harðari kapping við granskarar úr øðrum londum um at menna eitt amboð, ið kann eyðmerkja sildasløg við at lesa arvastrongin. Hetta kann fáa stóran týdning fyri umsitingina av sildastovninum, sum Føroyar veiða av. Sunnvør Klettskarð í Kongsstovu er ph.d.-lesandi á Amplexa Genetics Verkætlan Heiti: Sekvensering av Norðhavssilda- genominum og menning av einum genetiskum stovnsumsitingaramboði (Hergen) Slag: Ph.d.-verkætlan Granskari: Sunnvør Klettskarð í Kongsstovu, M.Sc. í mýlskari menniskjaílegum frá Imperial College í Bretlandi Stovnur: Amplexa Genetics Verkætlanarskeið: 1.1.2016-31.12.2018 Stuðul úr Granskingargrunninum: 500.000 kr. iNOVA hevur framkomna útgerð, sum kann uppreinsa DNA