týsdagur 19. september 2017síða 30

Mikudagur 20. september 2017 · Nr. 109 10 Sosialurin Tá landsstýriskvinnan í um­hvørv­is­ mál­um herfyri gav eini alifyritøku loyvi at leggja aliringar út á Víkum í Vág­um, visti hon ikki, hvat fólk í Før­oy­um hildu um hetta. Hevði nýggja landslagskanningin verið tøk tá, hevði landsstýriskvinnan vit­að, at hetta var ímóti tí, sum flestu fólk í Føroyum vilja. Hvar aling skal vera loyvd er ein av fleiri spurningum, sum verða settir í lands­lagskanningini, sum Nátt­úru­vísinda­deildin á Fróð­skap­ ar­setr­inum hevur gjørt. Ein annar aktuellur spurningar, ið kann­ingin gevur svar uppá, er, hvar fólk vilja, at ferðavinnan skal menn­ast, og hvar hon ikki eigur at verða ment meira. Heldur ikki har er nak­ar ivi. Føroyingar vilja ikki, at ferða­vinnan skal mennast á smá­ pláss­um sum Mykinesi, Saksun og Gjógv, har nógv ferðavinna er framm­an­und­an. – Kanningin kann verða eitt hent amboð hjá myndugleikum, sum skulu taka avgerðir um virk­ semi, ið ávirkar náttúruna. Nú kunnu teir síggja, hvat fólkið í land­in­um heldur um hetta, sigur Eyð­finn Magnussen, lívfrøðingur á Nátt­úru­vísinda­deildini, sum hevur stað­ið fyri kanningini. Fiskimenn merktu havbotnin Landslagskanningin er ikki fyrsta verk­ætl­an­in, sum Eyðfinn hevur stað­ið fyri, ið byggir á upplýsingar frá vanligum fólki. Eyðfinn hevur í fleiri førum brúkt leik­vísindi í sínum gransk­ ing­ar­arb­eiði. Fyrstu ferð var í 1994, tá hann arbeiddi á Havstovuni og skuldi gera eitt botnkort yvir land­ grunn­in. Hann savnaði alt tað upp­lýs­ing­ ar­til­far um Føroyabanka saman, sum millum annað Jarðfrøðisavnið og Biofar høvdu, men tað var ikki nóg mikið til at fáa eitt yvirlit yvir, hvussu botnurin var. Hann gjørdi síð­ani eitt spurnarblað við einum korti yvir landgrunnin, sum hann sendi til 60 fiskimenn, ið vóru van­ ir at ferðast úti á Føroya banka. Kort­ið var býtt upp í puntar, og fiski­menninir vórðu bidnir um at skriva í puntarnar, um botnurin var hellubotnur, mórubotnur ella sand­botnur. – Fiskimenninir tóku væl ímóti spurn­ar­bløð­unum og vildu fegnir hjálpa mær við upplýsingum. Ein skrivaði til mín, at hetta var tað rætta, at fara út til tey, sum vita nak­að um tingini, sigur hann. Taldu gráspurvar Eitt annað dømi um leikvísindi, ið Eyð­finn hevur fingist við, er ein kann­ing um gráspurvar, sum hann í 2002 gjørdi saman við lesandi á Nátt­úruvísindadeildini. Tey lesandi fóru út og taldu, hvussu nógv gráspurvapør vóru í hvørjari bygd. Síðani spurdu tey eldri fólk á staðnum, nær grá­ spurv­ur­in var komin til bygdina. Tey skrivaðu upplýsingarnar niður og gjørdu eitt kort, ið vísti, nær grá­spurvurin kom til tær ymisku bygd­irnar í Føroyum. – Gráspurvurin varð fyrstu ferð sædd­ur í Vági í 1935. Nøkur ár seinni varð hann sæddur í Svínoy og síð­ ani fleiri aðrastaðni í landinum. – Upplýsingarnar, sum tey les­ andi fingu frá fólki kring landið, verða nú fylgdar upp av dna-kann­ ing­um. Tær kunnu vísa, um tað eru spurv­ar­nir í Vági, sum eru farnir víð­ari til Svínoyar og onnur pláss í land­inum, ella um tað hava verið fleiri innrásir av gráspurvum í Før­ oy­um. – Hetta er eitt gott dømi um, hvussu vit kunnu brúka upp­lýs­ ing­ar frá staðkendum fólki og sam­ an­tvinna tær við meira nýmótans gransk­ing, sigur Eyðfinn. Kortlegði haruveiðuna Í 2012 fór Eyðfinn undir at kort­ leggja haruveiðuna í Føroyum við hjálp frá haruskjúttum, ið sendu hon­um upplýsingar um skotnar har­ur á Facebook. Tann verkætlanin fekk ógvuliga góða undirtøku og avdúkaði, at haru­stovn­urin í Føroyum var fleiri ferð­ir størri, enn hildið hevði verið. Facebook-kanningin um har­ ur­nar vakti eisini ans aðrastaðni. Donsk tíðarrit skrivaðu um ein­ falda, men vælvirkandi háttin hjá Eyð­finni at savna inn tilfar frá heim­ild­arfólki, og Eyðfinn hev­ur eisini skrivað greinir um skrá­set­ ing­ina av haruveiðuni í bretskum og donskum vísindaligum tíð­ar­rit­ um. – Útlendingar hava verið ov­farn­ ir av, at vit hava kunna gjørt tílíkar kann­ingar á ein so einfaldan hátt, og at kanningarnar hava fingið so góða undirtøku. – Upplýsingarnar hjá okkum um haruveiðuna eru helst meiri eft­ir­ far­andi enn veiðuhagtøl í øðrum lond­um, har veiðumenn skulu geva upp, hvussu nógv teir skjóta. Har eru veiðumenn ofta bangnir fyri, at tøl­ini verða brúkt ímóti teimum til at seta avmarkingar í verk. – Okkara upplýsingar byggja á álit og áhuga hjá haruskjúttunum, sum føla, at teir eisini fáa okkurt burt­ur­úr við at geva sítt lítla íkast til eina samlaða mynd yvir haru­ veið­una í Føroyum, sigur Eyðfinn. – Eg rokni við, at eg fái fatur á um­leið 95 prosent av øllum haru­ skjót­ing­um í Føroyum, og eg eri sann­førdur um, at upplýsingarnar, sum eg fái, eru rættar, sigur Eyð­ finn. Fingið nýggja vitan Landslagskanningin, sum Eyðfinn nú er í ferð við at greina saman við út­lendskum granskarum, kom í lag eft­ir áheitan frá granskarum úr fleiri londum við tilknýti til Keyp­ m­anna­havnar Universitet. Teir høvdu gjørt líknandi kanningar í fleiri londum og vildu eisini vita, hvussu føroyingar brúka og virð­is­ meta náttúruna. Eyðfinn hevur saman við tveim­um føroyskum lesandi í landslagsarkitekturi á Keyp­manna­ havnar Universiteti umsett kann­ ing­ina og lagað hana til føroysk við­ur­skifti. Tá freistin at luttaka í kann­ing­ ini var úti 1. september, høvdu 422 full­ført alla kanningina, og áleið líka nógv høvdu svarað pørtum av kann­ing­ini. Hara hevur verið veidd í Føroyum í 150 ár, men fyri fimm árum síðani visti eingin, hvussu umfatandi haru­veiðan var, og hvussu stórur før­oyski harustovnurin var. – Vit høvdu eingi hagtøl, og tí kundu vit ikki vita, um haru­veið­ an var burðardygg, sigur Eyð­finn Magn­us­sen, lívfrøðingur á Nátt­ úru­vísindadeildini á Fróð­skap­ar­ setr­inum. Harur á Facebook Í 2012 setti hann sær fyri at kort­ leggja haruveiðuna. Hann stovnaði ein Facebook-bólk og heitti á haru­ skjútt­ar í øllum landinum um at skrá­seta, hvussu nógvar harur teir skutu í hvørjum haga. Haruskjúttarnir tóku væl ímóti áheit­an­ini frá Eyðfinni. Hann fekk fráboðanir um 5381 harur, ið vóru skotnar í 199 hagapørtum í Før­oy­ um. – Tað var nógv meira, enn eg hevði væntað. Í eini lærubók í lív­ frøði stendur, at talið á harum í Før­oy­um helst liggur um 5000. Nú hevði eg fingið tøl, sum vístu, at fleiri harur vóru skotnar tað árið, enn stovnurin var mettur til. Tað kundi sjálvsagt ikki vera rætt, og tí máttu upplýsingarnar í lærubókini vera skeivar, sigur hann. Kanningin á Facebook varð end­ ur­tikin í 2013 og 2014. Tá var und­ir­ tøk­an uppaftur betur, og ávikavist 7.765 og 9.318 skotnar harur vóru skrá­settar. – Orsøkin til økingina var neyv­ an, at fleiri harur vórðu skotnar, men at haruskjúttarnir vóru meiri Eyðfinn Magnussen hevur drúgvar royndir við leikvísindum: 700 føroyingar hava sagt sína hugsan um føroysku náttúruna í nýggju landslagskanningini. Kanningin gevur myndugleikum møguleika at kunna seg við, hvat fólk halda um inntriv í náttúruna, áðrenn avgerðir verða tiknar Eingin visti, hvussu nógvar harur vóru í Føroyum, tá Eyðfinn Magnussen, lívfrøðingur, fór undir at savna upplýsingar um skotnar harur á Facebook fyri fimm árum síðani. Fráboðanir frá haruskjúttum avdúkaðu, at harustovnurin var nógv størri, enn hildið hevði verið Leikfólk hjálpa grans at skapa nýggja vitan Skrásettu skotnar harur á Facebook Eyðfinn Magnussen hevur við hjálp frá haruskjúttum kring landið kortlagt haruveiðuna í Føroyum í fleiri ár. Mynd: David Malk Jørgensen)