týsdagur 19. september 2017síða 31

11 Mikudagur 20. september 2017 · Nr. 109 Sosialurin karum Leikvísindi (Citizen Science) er eitt hugtak, sum fær størri og størri rúmd innan gransking í dag. Leikvísindi gevur vanligum fólki uttan vísindaliga útbúgving møguleika fyri at luttaka í gransking. Fólk kunnu hjálpa granskarum við at savna upplýsingar á ymiskan hátt. Tað kann vera við at skráseta djór og plantur ella svara spurningum. Størsta danska verkætlanin, ið er grundað á leik­ vís­indi, kallast Tann stóra náttúrukanningin. 35.000 van­ligir danir hava meldað seg til verkætlanina, ið skal kortleggja margfeldni í donsku náttúruni. Lut­ tak­ararnir senda inn fráboðanir um, hvørji djór tey síggja í náttúruni. Granskararnir hava fingið 390.000 frá­boðanir, síðani verkætlanin byrjaði í mai 2015. Leikfólk kunnu eisini hjálpa granskarum við at spæla telduspøl, har tey til dømis skulu finna nýggjar hættir at seta lutir saman. Tað gevur granskarum innan ílegu- og lívfrøðigransking virðismiklar upplýsingar um, hvussu heilin virkar. Í Føroyum eru eisini nøkur dømir um verkætlanir, har leikfólk hava hjálpt granskarum við upplýsingum. Eitt dømi er skrásetingin av skotnum harum, sum byrjaði sum ein Facebook-bólkur fyri haruskjúttar. Eitt annað dømi er landslagskanningin, sum júst er liðug. LEIKFÓLK HJÁLPA GRANSKARUM – Vit eru sera væl nøgd við und­ ir­tøk­una, og kanningin gevur okk­ um vitan, ið vit ikki høvdu framm­ an­undan. Hon vísir, hvussu fólk brúka náttúruna, og hvussu tey virðismeta hana. Hon vísir, hvørji støð í Føroyum eru serliga virð­is­ mik­il fyri fólk. Og hon sigur okkum, hvussu fólk halda, at vinnuligt virk­semi eigur at verða skipað í lands­lagnum. – Kommunur gera byggi­sam­ tykt­ir fyri innangarðs jørð, sum áseta, hvar íbúðir skulu vera, og hvar ídnaður og handil skulu vera. Men ongar reglur ella ætlanir eru fyri, hvussu uttangarðs jørð kann brúk­ast. Tí er tað ógvuliga gott, at vit nú vita, hvat føroyingar halda um hetta. – Menningin má sjálvandi ikki steðga, og tí spyrja vit eis­ini fólk, hvar tey halda, at virk­semi sum aling, vind- og vatn­orka, havna­út­b­ ygging og ferða­vinna eig­ur at vera. Tað gevur mynd­ug­leikum, ið skulu gera menningarætlanir, møgu­leika at sleppa undan nógv­um trup­ul­ leik­um, at tey vita framm­an­undan, hvat fólk halda, sigur Eyðfinn. Úrslitið av landslagskanningini verð­ur eftir ætlan klárt fyrst í kom­ andi ári. Tað eru mest útlendsku gransk­ararnir, ið hava gjørt líkn­ andi kanningar aðrastaðni, sum fara at greina úrslitini. Teir fara at skriva eina vísindaliga grein um kann­ingina, og ætlanin er eisini at geva út eina meira almenna grein, so al­menningurin fær høvi at kunna seg við úrslitini. – Mín leiklutur verður serliga at skriva eina frágreiðing, ið vendir sær til føroyskar myndugleikar, og miðla úrslitini av kanningini til før­oy­ingar grundað á ta vitan, sum eg havi um føroyingar og føroysku nátt­úr­una, sigur Eyðfinn. Eyðfinn Magnussen hevur drúgvar royndir við at brúka leikvísindi í sínum vísindaligu kanningum. Landslags­ kanningin vísir, at fólk ikki taka undir við at menna ferðavinnuna á smáplássum, har nógv ferða­fólk longu eru. til­vit­að­ir um at skráseta veiðuna, sig­ur Eyðfinn. Við støði í veiðuhagtølunum metti Eyðfinn Magnussen, at før­ oyski harustovnurin telur millum 15.000 og 20.000 harur. Ávirkaði prísin Tiltakið við at fáa haruskjúttar at skráseta veiðuna á Facebook-bólk­ in­um var sera væleydnað, men tað var tíðarkrevjandi, tí úr­slit­ini skuldu skrivast inn í eitt rokni­ark og haðani flytast í eina data­basu, har samanteljingar og sam­an­ber­ ing­ar kundu gerast. Fyri at lætta um arbeiðið varð ein nýggj heimasíða – haran.fo – gjørd til endamálið, har haru­menn­ in­ir sjálvir kundu leggja úrslitini inn í skipanina. Í 2015 og 2016 vórðu ávikavist 4.012 og 2.950 skotnar harur skrá­ sett­ar. Tað vóru munandi færri enn und­an­farnu árini. – Orsøkin til tað eru allarhelst nátt­úr­lig sveiggj í harustovninum. Men tað kann eisini hugsast, at menn hava aftrað seg við at upp­ lýsa, hvussu nógv teir hava fingið, tí tað hækkaði prísin fyri teir góðu haru­hagarnar, sigur Eyðfinn. Virðið ein millión Eyðfinn fekk eisini aðrar áhuga­ verdar upplýsingar frá haru­skjútt­ u­num. – Fráboðanirnar vístu, at umleið 1200 mans skutu harur í Føroyum í 2014. Tað var eitt óvæntað høgt tal. – Í 2014 vórðu 1100 harutúrar gjørd­ir kring landið, og skotið varð í 348 haga­pørtum. Og samlaða virðið av teim­um 9400 harunum, ið vórðu skotn­ar í 2014, var ein sløk millión krónur, sigur hann.