hósdagur 12. oktober 2017síða 22

FRÍGGJADAGUR 13. OKTOBER 2017 SOSIALURIN 119 22 TÍÐARGREIN REGIN EIKÓLM T að føroyska málið er umframt at vera ein fjøl­táttaður sam­skiftis­ miðil eisini eitt ment­ anar- og samleikaeyðkenni, og málið eigur tí at varðveitast og mennast við atliti til hesar egin­ leik­ar, tó uttan at tað skal ganga út yvir tað funktionalistiska í mál­inum. Skulu vit hava eitt liv­ andi mál er neyðugt við einum sterk­um skriftmáli, ið dynamiskt og smidliga lagar seg til talumálið, og megnar at rúma talumálinum og seta tað í neyðugar karmar. Til hetta krevst eitt inkluderandi stavrað, við teimum bókstavum sum eru í brúki í málinum, og sum er at rokna sum eitt pedagogiskt og prakt­iskt amboð í tí dagliga. Debattin um stavraðið / alfabetið Debattin, um bókstavarnir c, q, w, x og z skuldu við í stavraðið ella ikki, tók seg upp í 2009. Tey flestu meintu, at bókstavarnir c, q, w, x og z vóru sjálvskrivaðir at vera við, tí vit brúka teir dagliga. Ein samd ment­anarnevnd hjá løgtinginum, sum um tað mundi var við at skriva uppskot um eitt komandi Mál­ráð, mælti til, at Føroyar bara eiga at hava eitt stavrað, ið eisini skuldi hýsa stavunum c, q, w, x og z, eins og stavrøðini í nærum øll­ um teimum málum, føroyskt er skilt við. Mentanarnevndin hjá Løgtinginum Mentanarnevndin hjá løgtinginum metti, at spurningurin um stavraðið var ikki bara málfrøðiligur, men eisini politiskur, og at nevndin tók undir við at víðka Málnevndina til eitt Málráð, treytað av, at Málráðið verður breitt samansett, og at fleiri fatanir koma til orðanna. Nevndin heldur, at spurn­ing­ur­ in um stavraðið eigur at verða við­ gjørdur í hesum ráði, men heldur eisini, at Løgtingið bæði kann og eigur at geva sín hugsan til kennar um hetta mentanarpolitiska mál, og at hesar viðmerkingar skulu tí skiljast sum eitt tilmæli frá Løgtinginum til verandi Málnevnd og til tað Málráð, sum ætlanin er at seta. Uppskotið varð 8. okt. 2009 samtykt í Løgtinginum við 21 at­ kvøð­um fyri, trimum blonkum og ongari ímóti. Málfrøðingurin Jeffrei Henriksen og Málnevndin Tað vóru fleiri sum høvdu somu fatan sum mentanarnevndini í løgtinginum, um at eitt komandi góðkent stavrað skuldi hýsa stavunum: c, q, w, x og z. Málfrøðingurin Jeffrei Henrik­ sen – the grand old man í føroyskum – skrivar m.a. soleiðis í Sosialinum 19. aug. 2009. “Tíverri eru tað ikki øll, ið duga nakað stavrað; og tey duga sostatt ikki væl at leita í nøkrum stavraðaðum orðalista, t.d. í telefonbókini. Tey, ið bert hava lært tað serføroyska stavraðið (við ongum c, q, w, x, z) eru eisini illa fyri! Sostatt man vera longst sum best, at skúlabørn alt fyri eitt læra eitt føroyskt-vesturlendskt stavrað”: a, á, b, c, d, ð, e, f, g, h, i, í, j, k, l, m, n, o, ó, p, q, r, s, t, u, ú, v, w, x, y, ý, z, æ, ø. (Memotekniskt setti Jeff­rei stavirnar upp sum eitt ør­indi, ið kundi syngjast). Um sama mundi tók táverandi Málnevnd eisini spurningin upp. Jógvani í Lon Jacobsen, professari í føroyskum máli, var formaður, og tey komu til ta einmæltu nið­ur­ støðu, at føroyska stavraðið eigur at hýsa øllum vanligum latínsk­um bók­stavum. Fráfarandi Málráðið – ein meiriluti og ein minniluti Tað kom tó ikki heilt at ganga, sum Mentanarnevndin hjá Løg­ting­ inum hevði sett út í kortið. Eftir at Málráðið við sínum ellivu lim­ um á fyrsta sinni møttist tann 8. januar 2013, kom skjótt fyri dagin, at har var ein meiriluti uppá átta limir og ein minniluti uppá tríggj­ ar limir, ið ikki megnaðu at sam­ starva. Tað eydnaðist heldur ikki for­mann­inum í Málráðnum at kyrra meirilutan og minnilutan sam­an til eina felags støðutakan um stavraðið. Fráfarandi Málráðið og stavraðsspurningurin Tað fráfarandi Málráðið megnaði ongantíð at liva upp til ætlanina við ráðnum um eitt breitt virkandi Málráð, og tá samanum kom varð meirilutin í stavraðsspurninginum majoriseraður av Jonhardi Mikkel­ sen og nøkrum av hansara gomlum ‘klassakammeratum í Hoydølum’. At hetta fekk avgerandi týdning fyri arbeiðið í Máráðnum, kunnu vit lesa okkum til út frá tí sum Jon­ hard Mikkelsen persónliga festi á blað í fjølmiðlunum í samband við stavraðsspurningin. Jonhard Mikkelsen og tað skerda stavraðið Við yvirskriftini “Eitt sjaldan skitið bragd” skrivar Jonhard Mikkelsen (J.M.) m.a. í eini grein í Sosialinum 17. feb. 2014: “Føroyska stavraðið er bara eitt málfrøðiligt mál. Tað er leyst av politikki, tíðarbundnum hugskotum og hugburði hjá fólki”. “Málráðið kom fakliga til aðra niðurstøðu og helt ikki tað sama sum tey, ið høvdu samtykt lógina. Fyri Málráðið snúði tað seg um málfrøðiligar grundgevingar. Einki annað” Mentanarnevndin hjá Løgting­ inum skrivaði annars í uppskot­ in­um frá 8. okt. 2009 um Málráð, at “Løgtingið bæði kann og eigur at geva sín hugsan til kennar um hetta mentanarpolitiska mál, og at hesar viðmerkingar skulu tí skiljast sum eitt tilmæli frá Løgtinginum til verandi Málnevnd og til tað Mál­ ráð, sum ætlanin er at seta”. Hetta fekk tó onga ávirka á J. M., held­ ur tvørturímóti tí í greinini legg­ur hann speiskliga aftrat: ”at polit­ ik­arnir halda, at danskt abc skal vera í gildi í Føroyum”. Hetta eru polit­iskir undirtónar, tí øll okkara granna­lond brúka tað latínska alfabetið, og tað ger enskt eisini um allan heim. Einasta undantak er Ísland, har c, q, w og z eru strikað, men teir samskifta vit mest við á enskum, so tað fær sum so ongan týdning. Tað skerda føroyska stavraðið, sum hann her ger seg til talsmann fyri, hevur ikki stavirnar c, q, w, x og z, og kann bert endurgeva sið­ bundið føroyskt mál við sínum arvorð­um. Men føroyskt í dag er meira enn arvorðini. Tað verður í dag myndað av arvorðum, tøkuorð­ um og fremmanda-orðum, og í fleiri av hesum verða stavirnir c, q, w, x og z brúktir, umframt at yvir 7.000 føroyingar bera nøvn við onkrum av hesum stavum í. Reaktiónin upp á tað skerda stavraðið Tá meirilutin í nú fráfarna Málráði í nov. 2013 einvegis proklameraði teirra góðtikna skerda stavrað sum føroyskt stavrað, har bókstavirnir c, q, w, x og z ikki vóru við, fingu tey eitt ótal av reaktiónum – bæði frá lærdum, leikfólki og frá politiskari síðu, umframt at minni­ lutin í Málráðnum hevði sítt egna uppskot um tað latínska alfabetið. Málið um tað skerda stavraðið bleiv eisini reist á Løgtingi, men seinni tikið aftur, tí mann metti, at tað hóast alt var eitt mál fyri Mál­ráðið. Reaktiónin ímóti skerda stavraðnum frá politiskari síðu J. M. tók harðliga til orðanna ímóti teimum, ið høvdu aðra fatan enn hana, sum hann var talsmaður fyri í stavraðsspurninginum. Í greinini í Sosialinum 17. feb. 2014 “Eitt sjaldan skitið bragd” fer hann ikki fram við mýkindum, tá politikararnir Bjarni Djurholm, Henrik Old og Sjúrður Skaale í februar 2014 gjørdu vart við teirra misnøgd um tað skerda stav­raðið, tí at tað millum annað var í stríð við andan og ætlanina hjá eini samdari mentanarnevnd hjá løgtinginum í 2009, sum í sín­ ari tíð skrivaði uppskotið um eitt komandi Málráð. Í greinini blíva nevndu politik­ ar­arnir hongdir út sum: “eirinda­ leys­ir valdsmisnýtarar, fiflarar, kritl­arar og at vald korrumperar. Teir hava sitið so leingi við vald­ in­um, at teir halda seg kunna gera sum teimum lystir. Soleiðis gera tey valdssjúku, ið ikki kenna sær hógv og fara út um øll mørk” – skrivar J. M. m. a. Sum limur í Málráðnum, ið upp­ runa­liga var ætlað sum eitt breitt debattforum fyri tað føroyska málið, var henda skrivingin hjá J. M. niðrandi og lítið bærilig. Tað er sum um, at ‘málið og málrøktin’ fyri hann nú treytaleyst skal umsitast av eini ávísari elitu - leyst av fólkaræðiligum mannagongdum og demokratiskari siðvenju annars. Alt hetta liggur langt frá tí inkluderandi andanum í uppskotinum um, at Málráðið skuldi hava breiða umboðan og virka fyri, at vanligi føroyingurin skuldi føla seg heima í málinum. Annars kenna vit eisini Jonhard Mikkelsen sum eina ótroyttiliga Hvussu bar tað til, at fyrsta góðtikna føroyska stavraðið bleiv eitt skert stavrað í andsøgn við ta politisku fatanina, ímóti fólksins vilja og ímóti tí óhefta akademiska serkunnleikanum? DEBATTIN UM FØRO Í SAMBAND VIÐ FRÁ