týsdagur 31. oktober 2017síða 6

Mikudagur 31. oktober 2017 · Nr. 127 6 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HEILSA Vilmund Jacobsen Tekur tú heilivág fyri at gerast rús­ ávirkaður ella fyri at skapa tær fjar­støðu til tínar trupulleikar, so er talan um misbrúk av heilivági. Mest vanligu sløgini, sum verða misbrúkt, eru morfinheilivágur og benzodiazepinir, sum er heilivágur móti ávikavist pínu, ótta, órógvi og svøvntrupulleikum, umframt at heili­vágur, sum sjúklingar við ADHD taka, eisini kann elva til mis­brúk. Tú ert vorðin bundin, tá tú hevur eina stóra trongd til evnini í hesum heilivági. Avleiðingin er, at tú fært ófjálg eyðkenni við abstinensum ella uppisetureyðkenni, sum tað eis­ini kallast á føroyskum, tá tú ikki fært heilivágin í nóg stórum nøgd­um. Bundni vísir seg eisini við, at tú hev­ur eina sterka trongd og setir til síðis onnur viðurskifti í gerandis­ deg­n­um fyri at fáa fatur á og taka heili­vágin. Roynir tú at gevast við teirri av­ leiðing, at tú fært órógv í likam og sál - tú fert at sveitta, fært maga­ pínu og uppisetureyðkenni – ja, so ert tú vorðin bundin at heilivági. Soleiðis, sum misbrúkið menn­ ist, noyðist tú sum frá líður at taka størri og størri nøgdir fyri at fáa rús­in. Langdrigin tíðarrás Gongdin við misbrúki kann vera ógvu­liga ymisk, men sum oftast hava fólk góð tíðarskeið, har mis­ brúkið líka sum er undir eftirliti – og síðan onnur tíðarskeið, har við­ ur­skiftini eru út av lagi. Ert tú fyrst vorðin bundin av heilivági, er tíðarrásin oftast lang­ drigin og verður merkt av nógvum ym­iskum støðum. Heilsan kann ger­ast verri, arbeiðsevnini minka, og tú kanst koma í eina trupla fíggj­ ar­liga støðu. Í Danmark vísa tøl, at fimm ella seks av hvørjum 100 íbúgvum onku­staðni í lívinum kunnu koma út í álvarsligt misbrúk. Um tú regluliga tekur stórar nøgd­ir av heilivági, eitt nú móti pínu, sálarórógvi ella svøvnloysi, kanst tú gerast bundin. Sálarligar líðingar og tyngjandi kor í lívinum kunnu eisini hava sína ávirkan. Nøkur fólk menna misnýtslu, tí tey áður hava fingið heilivág sum lið í viðgerð av sjúku, har tey merktu, at heilivágurin gav teimum ein fjálgan rús. Viðgerð móti misbrúki Tá tú ert vorðin fongdur við mis­ brúki, er byrjanin til at gerast rús­ frí/-ur ein gjøllig sálarlig meting og heilsu­kanning, soleiðis at læknin kann gera eina sjúkugreining og meta um fylgjurnar av mis­brúk­ inum. Viðgerðin fer fram við heilivági, sam­røðuviðgerð og ymiskum hætt­ um fyri sosialum stuðli og endur­ búgv­ing. Soleiðis stendur viðgerðin við heili­vági sjáldan einsamøll. Líðandi minkingin og fyri­byrgj­ andi viðgerðin við heilivági eigur at vera liður í einari samlaðari viðgerð móti misbrúki. Viðgerðin fevnir um trupul­leik­ ar­nar við heilivági, og hon fevn­ir um sálarligu og sosialu trupul­leik­ ar­nar. Heilivágurin, sum verður brúkt­ ur í samband við avvenjing burtur úr misbrúkinum, skal byrgja upp fyri, at tú fært abstinensir ella uppi­setureyðkenni og afturstig. Hvussu hendir tað? Tá fólk gerast sjúk, er vanliga manna­gongdin, at læknin kann­ ar viðkomandi og ger eina sjúku­ grein­ing. Síðan skrivar læknin út heili­vág í ávísari nøgd. Tá sjúkan er burtur eftir ávísari tíð, heldur viðgerðin uppat gjarna utt­an stórvegis trupulleikar. Men, soleiðis gongur tað bara ikki altíð – og hjá øllum – sum fáa heili­vág móti pínu, ótta ella svøvn­ trupul­leikum. Hóast læknaávísing um ávísa nøgd, taka summir sjúklingar heili­ vág­in í størri nøgdum og yvir eina longri tíð, enn tilmælt verður. Sjúklingurin misbrúkar heili­ vág­in, og tey eru nøkur, sum rætti­ liga gerast bundin. Nøkur eru í størri vanda enn onn­ur fyri at gerast misbrúkarar, men tað, at tú ert í vandabólkinum, merk­ir kortini ikki, at tú neyðtur­ vil­iga verður misbrúkari. Hinvegin eig­ur tú tá at halda teg neyvt til tað, sum læknin fyriskipar. Hvør er í vandabólki? Øll kunnu gerast misbrúkarar av heilivági, men tey, sum serliga eru í vandabólki, eru hesi – • Fólk við langdrignum likamligum líðingum • Fólk við sálarligum líðingum • Fólk sum áður hava verið fongd við misbrúki • Fólk, sum eru skyld við misbrúkarar • Ungdómur og fólk fyrst í 20’unum • Fólk sum ikki eru kunnaði um vandan Kelda: www.min.medicin.dk/ www. netdoktor.dk Nær ert tú misbrúkari av heilivági? Øll kunnu gerast misbrúkarar, men hvørji eru tey, sum serliga eru í vandabólkinum, og hvørji sløg av heilivági eigur tú serliga at ansa eftir? Soleiðis, sum misbrúkið mennist, noyðist tú sum frá líður at taka størri og størri nøgdir av heilivágnum fyri at fáa rúsin Nøkur eru í størri vanda enn onnur fyri at gerast misbrúkarar, og ikki minst hesi eiga at halda seg neyvt til tað, sum læknin fyriskipar