hósdagur 9. november 2017síða 24

FRÍGGJADAGUR 10. NOVEMBER 2017 SOSIALURIN 131 24 H vussu sær ein alko­ hol­ikari út? Hvørjar mynd­ir koma fram fyri teg, tá ið tú hoyrir orðið, "alkoholikari"? Hvat fær orðið teg at hugsa um? Hetta spurdi eg ein áttanda flokk, tá ið eg og tveir starvsfelagar av Blákrossheiminum vóru og tosaðu við tey um ung og rús. Fyrsti fingurin fór upp. "Ein bumsur?"  Og tað er júst tað. Eg vænti nógv í føroyska samfelagnum hava eina rættiliga greiða mynd av hvat ein so­kallaður alkoholikari er. Tað fyrsta, hugsað verður um eru bums­ar, oftast menn, staðbundnir í miðbýnum í Havn. Vit hugsa um stórar nøgdir av rúsdrekka. Um lang tørn. Vit kalla alkoholismu fyri sjúku. Vit seta tey, sum stríð­ ast við rúsmisnýtslu í bás og síggja niður á tey. Fordómarnir eru sterkir.  At tálma og fyribyrgja Kjakið koyrir heitt í løtuni, nú tað eru 25 ár síðani, at Rúsan opnaði. Tað er greitt, at rúsdrekkanýtslan hjá føroyingum er minkað eitt sindur og er broytt síðani Rúsan kom. Men hvussu skal framtíðin síggja út? Skulu vit framhaldandi hava einkarsølu? Ella skal rús­ drekka seljast í vanligum mat­ vøru­handlum? Partur av orðaða enda­málinum hjá Rúsuni er, at "minka um rúsdrekkanýtslu og fyri­byrgja rúsdrekkamisnýtslu". Og rúsdrekka- og rúsevna­pol­itikk­ urin hjá landinum skal, sam­bært framløguni hjá heilsu­mála­ráð­harr­ anum, Sirið Stenberg, snúgva seg um "fyribyrging í breiðum høpi" - og í hesum sambandi verð­ur Rús­ drekka­sølan beinleiðis nevnd. Um endamálið er at tálma rús­drekka­ nýtsluni, hvør er so besti mát­in at gera tað?  Breið semja er millum tingfólk - nøkur einstøk tó undantikið - um at beinleiðis samband er ímillum atkomiligheit og hvussu nógv verður drukkið. Lættari tað er at fáa fatur á rúsdrekka, meira drekka fólk av tí. Hetta er niðurstøðan, gransk­ing á økinum kemur til og er leisturin, okkara grannalond ar­ beiða út frá. Atkomiligheit er ikki tað einasta, sum spælir inn, men er ein týdn­ingarmikil partur av fyri­ byrg­ingarsligu heildini. Vilja vit fyri­byrgja misnýtslu og tryggja, at nýtslan er so lá sum møgu­ligt, bend­ir alt á, at vit skulu seta rími­ lig­ar avmarkingar á atkomi­lig­heit­ ina.  Men hvat er tað, vit vilja tálma og fyribyrgja? Hvat er misnýtsla av rúsdrekka í veruleikanum?  Tann desperati, uppfinnsami rúsbundni Tí eitt av argumentunum, sum summi, ið vilja hava rúsdrekka út í handlarnar, føra fram, er, at Rúsan strangt tikið er óneyðug, tí einki kann í veruleikanum forða ein­um sokallaðum alkoholikara at skaffa sær rúsdrekka. Ert tú veru­liga bundin og kennir tú ein nóg átroðkandi tørv á at drekka, kann tað gera tað sama um rús­ drekka er til sølu í eini einkarsølu, ein­um matvøruhandli, onkra aðra­ staðni ella ongastaðni! Kosta hvat tað kosta vil, so fært tú okk­urt at drekka. Hetta skal vera eitt argu­ ment fyri sokallaðari liberalisering, sam­bært teimum, sum vilja hava rús­drekka í matvøruhandlar.  Tað kann væl vera, at tað passar, at atkomiligheit í onkran mun er óvið­komandi fyri tann veruliga desperata og uppfinnsama rús­ bundna og tað tí, fyri hann, kann gera tað sama um rúsdrekka fæst her ella har. Men við hesum fylgir ikki, at rúsdrekka tí saktans kann selj­ast í matvøruhandlum uttan at tað skaðir nakran. Vit hava í Føroyum sterk­ar for­ dómar ímóti rúsdrekka­mis­nýtslu. Vit hava eina greiða mynd av hvat slík misnýtsla er. Men sterka og greiða fatanin, vit hava av "alko­ hol­ismu" og "misnýtslu", kann gera tað torført hjá okkum at fáa eyga á trupulleikar, sum ikki passa inn í hesa fatanina. Hetta er galdandi fyri samfelagið sum heild, men eisini fyri misnýtaran sjálvan.  Tú nýtist ikki at hava eitt fast sitipláss í Steinatúni fyri at hava ein rústrupulleika. Tað eru ikki bara sokallaðir alkoholikarar, sum hava trupulleikar við rúsdrekka. Tú kanst drukkin seta teg í ein bil og koyra eitt barn yvir, fyrstu ferð tú yvirhøvur drekkur. Ger tín nýtsla av rúsdrekka tað torført hjá tær, at halda avtalur við vinir, at gera tíni skúlating ella at liva upp til skyldur til arbeiðis, so hevur tú ein rústrupulleika. Skapar tín nýtsla stríð í parlagnum, so hevur tú ein rústrupulleika. Gerst tú ein persónur, sum tær ikki dámar og kanst tú ikki forsvara tína atferð yvirfyri tær sjálvum, so hevur tú ein rústrupulleika. Vendir tú tær til rúsin ístaðin fyri at fyrihalda teg til tínar keðiligu kenslur, so hevur tú ein rústrupulleika. Tú ert kanska ikki ein "alkoholikari". Men tú hevur ein rústrupulleika.  Ikki nøgd, men fylgir Kanska skulu vit fara frá, at tosa um misnýtslu. Kanska skulu vit heldur tosa um problematiska nýtslu. Um orðið "misnýtsla" blindar okkum yvirfyri vandunum og skaðunum, sum fylgja við nýtslu, sum hóast hetta ikki er so ekstrem, at vit meta hana vera misnýtslu, so er orðið til meira skaða enn gagn.  Misnýtsla snýr seg ikki um nøgd, tað snýr seg um fylgir. Einki barn, sum er vaksið upp við foreldrum, sum høvdu rústrupulleikar, tosar um hvussu nógv tey drukku. Barnið tosar um hvussu tey broyttust. Um hvussu tey knappliga skiftu ham, knapp­liga vóru fráverandi, krops­ liga og kensluliga, og um ótrygg­ leik­an og óttan, sum fylgdi við og eitr­aði gerandisdagin.  Tað hevði verið nógv lættari, um sokallað alkoholisma var eitt greitt, skilamarkað fyribrigdi har úti onkursvegna, og spurningurin um tú vart innanfyri ella uttanfyri snúði seg um genstandir, livratøl ella hvørt lokalu bumsarnir kendu títt navn ella ikki. Tíverri er tað ikki so lætt. Tá tað kemur til rús­trupulleikar, krevst sjálvs­ inn­lit og sjálvrannsakan. Hvussu nógv­um rúsi ert tú til reiðar at liva við? Hvussu nógv metir tú teg hava ráð til, yvirfyri maka, børn­ um, arbeiði, skúla og tínum nær­ samfelagsligu skyldum? Hvussu ofta skulu børnini síggja teg ávirk­ aðan? Hvussu nógvar sjúkra­dag­ar kanst tú góðtaka? Kann arbeiðs­ gev­arin góðtaka? Hvussu nógv í tíni fíggjarætlan er sett av til rús­ drekka? Hevur tú hugsa um heils­ una hjá tær? Fyriheldur tú teg til tína kenslur ella drekkur tú pínuna burt­ur? Og so framvegis.  Tað er her, tað at tálma og fyri­ byrgja gerst viðkomandi. Eitt er hvat sokallaðir alkoholikarar drekka og hvussu teir fáa fatur á tí. Men um tað er soleiðis, at rús­ trupul­leikar eru nakað, nógv fleiri enn bara "alkoholikarar" hava og upp­liva, so er tað væl og virðiliga inn­anfyri áhugamálini hjá einum sam­vitsku- og ábyrgdarfullum sam­felagi, at taka rústrupulleikar í breið­asta høpi í álvara. Tálmandi og fyri­byrgjandi rúsdrekkapolitikkur má taka í álvara tað, at tað ikki bara eru "alkoholikarar", sum hava trupul­leikar við rúsdrekka. TÍÐARGREIN Arni Zachariassen, rúsevnisráðgevi á Blákrossheiminum TAÐ ERU IKKI BARA "ALKOHOLIKARAR", SUM HAVA TRUPULLEIKAR VIÐ RÚSDREKKA Men sterka og greiða fatanin, vit hava av "alko­hol­ismu" og "misnýtslu", kann gera tað torført hjá okkum at fáa eyga á trupulleikar, sum ikki passa inn í hesa fatanina Misnýtsla snýr seg ikki um nøgd, tað snýr seg um fylgir. Einki barn, sum er vaksið upp við foreldrum, sum høvdu rústrupulleikar, tosar um hvussu nógv tey drukku