týsdagur 28. november 2017síða 14

Mikudagur 29. november 2017 · Nr. 139 14 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Kjak hví tey vóru kom­in til lækna. Her sigur høv­und­ur­in ikki eitt orð um at halda lækna­ lyftið undir slíkum um­støð­ um. Eisini verður nógv gjørt burt­urúr, hvør av læknunum drakk brennivín. Slatur og sleyg verður rúmliga um­ røtt. Og flestallur yv­ir­gang­ ur, millum annað herverk móti møblum Rubek Niels­ ens eins og bumban, ið lá í húsunum hjá Hákuni Djur­ huus, var framdur av fimm­ ar­um. Høvundurin nevn­ ir onki um, at ein stórur stein­ur, blakaður ígjøgnum vin­d­eyg­að, ein morgun lá á kodda­num hjá elstu dóttur Kal Jac­obsen, ið var fimmari og úr brøðrasamkomuni. Var gent­an í songini hevði hon ligið eftirá. Hetta vistu vit bert, tí gentan var syst­ kina­barn okkara syst­ k­in­abørn. Einki útvarp var, so revsilógarbrotini komu sjáldan alment fram. Christoffer Jensen sig­ur í síni bók, s. 237, "at nakr­ ir flippumenn, sum stóðu Mono­pol­i­num nær (t. e. Kjølbro).., stóðu við foto­gra­ fi­app­arati og ætl­aðu at taka myndir av upp­reistr­ar­monn­ u­num. Tað endaði við, at fot­ o­gra­fi­app­aratið var tikið frá teim­um og teir so avbuk­ aðir..." Óreiðiligur høvundur Høvundurin hevur, sum áður nevnt, frítt at fara, tí flest­øll eru deyð, ið sum vaks­in tóku stig til og høvdu á­byrgd av hesi sorgarsøgu í Klaks­vík, og somuleiðis tey, ið vildu royna at fáa skil á. Tó eru nøk­ur, ið vóru børn tá, ið livdu við sálarkvølum bæði tá og aftaná. Samanborið við neyv­leik­an og eymleikan mót­vegis læknanum Hal­vor­ sen og familju hansara, so er ong­in áhugi fyri, hvussu ávís onn­ur børn í Klaksvík høvdu tað. Skelkað eri eg um børnini hjá kommunulæknanum, Ein­ari Lund, sum kom til Klaks­víkar, tá Halvorsen var farin. Yngri sonurin skriv­ar í bókini hjá Asgaard s. 71 í hjartaskerandi grein­ ini, Min skolevej i Klaks­vig- spidsrodvejen, um happ­ing og á­gang á skúla­veg­num, í skúla­num - og inni í flokk­ inum frá einari lærarinnu. Og so knapp­liga ein dag verð­ur bank­að á dyrnar í flokki­num, har skúlastjórin og á­gang­andi lærarinnan geva boð um, at nú halda tey, at á­gang­urin er farin út um mark, og tí skulu hann og beigg­in sleppa út at rógva við skúla­stjóra­num; onki um at nak­að skuldi gerast við happ­ing­ina og ágangin. Henda frá­greiðing átti at ver­ið undirvísingartilfar á Før­oya Læraraskúla. Tá nú Arnstein Niclasen er so drúgvur í síni bók, kundi hann nevnt yvir­gang adressumanna móti frið­ar­ fólk­um, eisini vaksn­um. Rópt var bæði eftir Lund lækna og konuni: "Hiposvin - dumme danske svin" og mangt ann­ að. Tá fólk ringdu og bóðu um lækna­hjálp, kundu tey siga: "Kom herover, dit dum­ me danske svin". Eisini hendi tað, tá hann hevði verið á sjúkra­vitjan, at forðing var sett upp, so hann ikki slapp av­stað aftur við bilinum, eins og tað einaferð var sett ein blandi­maskina aftan fyri bilin, tá hann stóð uttan fyri sjúkrahúsið. Sambært somu bók hjá F. Asgaard sigur Einar Lund, at á bygd varð hann væl móttikin. "Hetjur" og eirindarleys happing Hetta var viðferðin, ið vardi leingi - eisini eftir at Hal­vor­ sen var farin. Okkurt er so ó­lík­ligt, at eg troysti mær ikki at nevna tað. Eins happandi og niðr­andi vóru fimmarar og børn teirra viðfarin. Sum barn úr slíkum heimi upp­ livdi eg, at pápi kendi seg so álvarsliga hóttan eftir lívi­ num, tí hann varðaði av og vildi verja virkið hjá Kjølbro, at vit uttan freist vórðu flutt í loyndum úr Klaksvík. Mamma mín, Turið, við fýra børn­um 13, 11, 8 og 4 ár og most­ir okkara, og eitt syst­ kin­a­barn, Jógvan, og teirra ar­beiðs­kona. Siglast kundi hvørki inn ella út úr Klaksvík vegna 95-ara avsperring við skip­um og tunnum. Klokkan var trýkorter til seks. Vit vóru við at rigga til nátturða. Maðurin, ið kom eftir okkum segði við boðum frá pápa, at vit skuldu vera norðuri í Ánu­num klokkan 6. Vit fóru sum vit stóðu og illa í­latin. Komin norð í Ánirnar gingu vit oman í fjøruna norð­an fyri avsperringina, har ein jolla lá, tók okkum um­borð og flutti okkum út á Grunn­ ing (eitt skip hjá Kjølbro), ið lá og bíðaði. Minnist serliga væl váta grasið, tí eg var í inni­skóm, og at vit gingu í tøgn. Komin í jolluna, kom her­ur av ýlandi ótangum (vaksn­ir menn). Allarhelst hevði onkur 95-ari á virki­ num hjá Kjølbro boðað frá. Tað kend­ist svárt, at eg kendi onkran, sum hevði sitið væl inni hjá for­eldrum mínum. Fyrst fóru teir at lyfta bilin hjá pápa, sum teir sveiggjaðu út og inn, sum um teir vildu blaka hann oman. Síðani fóru onkr­ir at rulla grót. Men vit vóru nú komin so langt út frá, at teir rukku okkum ikki. Ill­veð­ur var. Tá vit komu til Fugla­ fjarð­ar og løgdu at har, stóð havn­ar­fútin fyri okkum og forð­aði og noktaði okkum at koma í land (eftit boðum úr Klaks­vík?). Skiparin, Hans á Varpi­num, segði tá, at hann fór ikki avstað aftur við kvin­n­um og børnum í hesum ódn­ar­veðr­i­num. Tessvegna end­aði tað við, at vit sluppu í land, og pápi fór aftur til Klas­víkar við Grunningi. Eftir 14 dagar inni á Skála komu vit aftur til Klaksvíkar. Tað fyrsta mamma segði, tá ið vit vóru heima aftur, var, at "nú leggja vit hetta aftur um okk­um, tí vit skulu liva aft­ur mill­um hesi fólkini í Klaks­vík". Hetta helt hon til sín doyggj­andi dag. Minnist ikki, at tað nakrantíð var tik­ ið til umrøðu aftur í heim­i­ num. Mamma kundi annars havt loypt øði í grindina, um hon læt seg interviewa av tíð­inda­fólk­um bæði í tele­fon úr Keypmannahavn, eins og tíðindafólkum av Park­e­ston (danska skipið við løg­reglu­ fólkum og hundum), ið lá á Skála­fjørðinum, sum knapp­ liga stóðu á trappuni hjá okk­ um á Skála. Teir ikki so mikið sum sluppu at síggja hana. Hon var loyal móti sínum bygd­ar­fólkum. Happingin helt tó fram við róp­um og tramansskapi. Fyrstu norð­oy­a­stevn­una aftaná útlegdina var eg á vegn­um við nýggjum mynd­ a­tóli. Meðan eg tók mynd av skrúð­gong­uni, kom ein ung­ lingi, hoyrandi til brøðurnar í Klaks­vík. Hann langaði niður á mynda­tólið, so tað fór í smæsta smildur. Javnaldrin og systkinabarnið, And­ers, fyrrverandi rønt­gen­yv­ir­ lækni á Landssjúkrahúsinum og abba­sonur Kjølbro, gekk eitt skifti í skúla í Klaksvík. Hann sigur við Ólav Ras­ mus­sen í samrøðu við sjón­ varp­ið um læknastríðið, at hann kendi seg tá so hótt­an, at hann tordi illa út í frí­kort­ er­i­num. Hoyrdi nýliga eitt 95-ara barn frá fimmtiárunum orða seg um læknastríðið. Hann nevndi, at hann visti lít­ið og onki. Fylgdi ikki so væl við, "tí vit vóru upptikin av fótbólti og ítrótti og gingu í dans. Tað vóru meira brøðra­ børn, ið vóru virkin, tey sluppu ikki til ítrótt og dans, tí tað var synd - í øllum før­ um tá". Men hví skuldu vit av bygd­ini so brádliga? Pápi mín, Poul Nolsøe Kjølbro, var al­tíð ein fáorðaður og munn­still­ur maður. Hann dugdi væl at skriva eins og at tekna og mála. Tøkn­i­ligt skil hevði hann sum fá­ur. Um sama mundið Klaks­ vík­in verður avsperrað, tí Parkeston var á veg til Før­ oy­ar, er ein farmabátur hjá Kjøl­bro komin við krúti, tí Kjølbro skuldi reka hvala­ støð­ina við Áir 1955-1958. Knapp­liga verður ringt til pápa (Kjølbro og eldri sonur­ in vóru burturstaddir), at menn eru farnir umborð á Polo, og eru lagstir á krútið. Hann fer umborð og verður hótt­ur við skotvápni (henda søga er ikki váttað). Hetta er sama dag, sum hann ger av at fáa familjuna av bygdini og so brád­liga, at vit als ikki fingu umrátt okkum. "Óargadýrið" landslæknin Hans Debes Joensen (HDJ), tá lands­lækni í Føroyum, las sam­an við Halvorsen. Teir vóru báðir lidnir í 1939. Hann var landslækni frá 1949. Sum skilst heldur høv­und­ur­in, at landslæknin var øv­und­sjúk­ ur inn á dugnaskap Hal­vor­ s­ens. Men Arnstein Nicl­a­ sen sigur onki ítøkiligt um, hvat "øvundsjúkan" mundi snúgva seg um. Nevnt verð­ ur okkurt hálovandi um Hal­ vor­sen; men um HDJ einans tað, at hann hevði verið komm­unu­lækni onkustaðni í Før­oy­um. Høvundurin kundi hugt í algongdar danskar upp­slags­bøkur og sagt um yrk­is­leið HDJs frá 1936-1956, men tað hóvar ikki Arnsteini Nicl­a­sen. HDJ var óvanliga gávuríkur maður. Flutti heim eft­ir krígslok. Hann hevði alsk og tokka til menniskju, móð­ur­mál og móðurland. Hann spilti ikki tíðina burtur. Um nak­ar her á landi, so var hann í­myndin av rætt­ stundis nær­lagni. Áðr­enn hann møtti á Sjó­mans­skúl­a­ num ger­and­is­dag­ar klokkan 8, hevði hann longu arbeitt í embætinum ein tíma á morgni. Av Sjó­mans­skúl­a­ num í Kommunuskúlan at vera skúlalækni. Áftan á døg­ urða í embætið og seinna­ partin niðan á Fróð­skap­ ar­setr­ið, har hann arbeiddi til klokk­an 5, og so aftur til ar­beiðis í embætinum, har hann arbeiddi alt kvøldið. Dag um dag - ár um ár. Hóast eg havi livað undir taki við HDJ í drúgva tíð við trim­um smábørnum, sá eg hann ongantíð óvirknan - sat altíð við skriviborðið og ar­beiddi. Inn ímillum alt hetta var hann eisini lærari á sjúkra­systr­a­skúl­a­num. Flest allir næm­ingar hansara minn­ast hann við gleði og virð­ing. Tey høvdu stórt álit á hon­um. Arnstein Niclasen held­ur HDJ arbeiða so nógv, tí hann er óður eftir verðini. Dug­ir ikki at ímynda sær, at tað var Føroya framtíð, ið var hans­ara eitt og alt. Eftir at hann gavst, var trupult at fáa fólk til skúlalækna og til lær­ara á Sjó­mansskúlanum og á Sjúkrasystraskúlanum, og tí er alt um­lagt. Sama er við landslæknaembætinum. Flest­allir føroyskir lækn­ar vita, at hatta er ein ur­ia­s­post­ ur, har lønin samsvarar eina yvir­lækn­a­løn. Umframt alt hetta so var hann íverksetari inn­an list, vísindi, hægri skúla­skap, sjúkupolitikk og al­manna­ pol­itikk; og so skrivaði hann fródligar greinar, læru­bøk­ ur, yrkti alt lívið frá tí hann var á studentaskúla í Dan­ mark, og til hann nærkaðist kappa­aldri. Hann náði meg, Yvirgangurin og revsi­lóg­ar­brot­ ini sum partur av ein­um upp­run­a­liga borg­ar­aligum stríði kann sigast at hava verið eitt samstarvssveinastykki hjá brøðrum og kirkju/missións­fólk­ um í myrkursins gerningum Viggo Kampmann kemur í land av danska herskipinum Rolf Krake. Karin Kjølbro skrivar, at Viggo Kampmann í bókini m. a. verður happaður fyri sálarsjúku. Harumframt tykist høvundurin at ganga høgt upp í, hvussu ofta hann hevur verið giftur