týsdagur 16. januar 2018síða 15

15 Mikudagur 22. oktober 2014 · Nr. 120 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mikudagur 15. januar 2017 · Nr. 7 KJAK umrødda tíðindaflutningi. Hetta ger Kringvarpið eftir at hava fingið skjalprógvað 100%, at talan um um ágang, sum er grundaður ósann­ indi. Samstundis hevur KVF lagt støðið fyri tíðindaflutningin, sum eg kundi vísa á grein tann 4. januar í fjør. Tí kann tað ikki koma upp á tal at rætta slík tíðindi, uttan mun til um tey eru sonn ella ikki. Hetta er tann rættartrygd sum almennu Før­oyar bjóðar sínum borgarum. Hetta mál vísir eisini virðið í áset­ ingini um “samskifti við borgaran” í Public Service sáttmálanum. Aftan á sjey ár við tøgn fæst bert eitt púra einkisigandi “svar” frá KVF, sum blástemplar slíkan tíðindaflutning. Eisini hava vit eina fjølmiðla­ kæru­nevnd. Hon hevur í hesum før­inum tann trupulleika, at limir í nevndini vara av umrødda tíð­inda­ flutningi. Tað kann eisini stað­fest­ ast, at sjálvt í einum máli sum hes­ um ger hon hvørki frá ella til. Hvat kann gerast? Tað er eingin ivi um, at ein slík­ur tíðindaflutningur er ein hótt­an móti rættartrygdini hjá borgar­an­ um. Skulu vit ikki enda í rættarloysi er neyðugt við serligum tiltøkum. Í Danmark hava tey umframt eina fjølmiðlanevnd eisini “læs­er­ nes redaktør” og “seernes og lytt­ ernes redaktør”. Til henda redakt­ ør­in ber til at kæra um innihaldið í miðlunum. Men enn meira týdn­ing­ ar­mikið er, at hann eisini av sínum eintingum kann taka mál upp. Eitt uppskot kundi verið: a. Kringvarpsstýrið skal beinleiðis ábyrgdast fyri brot á reglurnar fyri fjølmiðlasið. Er talan um æru­meiðing skal stýrið kunna dragast rættarliga til svars. b. Fjølmiðlanevndin skal umskip­ ast. Hon skal ikki hava umboð fyri fjølmiðlarnar, sum kunnu ávirka niðurstøðuna hjá nevnd­ ini. Teir skulu avmarkast til at vera hoyringspartnarar eins og teirra “mótpartar”, órættaðu borg­ararnir, eru. c. Eftir umrødda danska leisti skal eisini setast persónur at hava eftirlit við miðlunum. Eventuelt kann hetta vera løgtingsins um­boðs­maður, sum skal hava mandat til at áleggja miðlunum fjølmiðlunum at rætta skeiv ella villleiðandi tíðindi. Johnny í Grótinum hevur boðað frá, at hann vil styrkja trúvirðið hjá Kringvarpinum. Hetta er so avgjørt hansara fremst uppgáva, sum við einum slíkum tíðindastøði er alneyðug. Tí eigur hann at fáa allan tann stuðul, sum hann kann fáa at náa hesum máli. KAJ MUNK – tað geniala »tvørballið« fyllir stórthundrað Virgar Dalsgaard Tann 13. januar 1898 var tann kontro­- ­versielli presturin og dramat­ik­ ar­in KAJ Harald MUNK fødd­ur í Maribo á Lollandi, og verður so­ statt 120 ár í hesum døg­um. Pápi hansara var garvara­meist­- ari, og Kaj var føddur við familju­ navninum Leininger, men við tað, at pápi hansara doyði, tá ið Kaj bara var hálvtannað ára gam­al, og mamman doyði, tá ið hann var fimm, kom hann 1903 í pleygu hjá skyld­fólkum, sum høvdu familju­ navnið Munk. Tey adopt­eradu drong­in, sum so fekk teirra navn. Kaj var ein sera spinkul, følin og vesæligur óviti, og harafturat var hann ofta plágaður av sjúku, men hann hevði ein grótsterkan vilja, rættiliga hvassa tungu og lat seg aldrin kúga av størri og sterk­ari javnaldrum. Hann hevdi tídliga ordid í sínum valdi og beyð høvudkambum av, sjálvt um hann tapti. Men hann flýggjaði ofta frá tí óheroiska og gráa gerandisdegnum inn í eina parallella og glæsiliga fantasitilveru, har hann gjøgnum­ livdi ógvisligar glímingar og kappa- ­brøgd. Hann hevði ans og tal­ent fyri drama og fiktión. Í skúlanum var hann millum teir allarfremstu næmingarnar og slapp skjótt í tann privata real­ skúlan í Maribo. Haðani kom hann til katedralskúlan í Ny­købing, sum var ein nógv um­hild­in stud­enta­ skúli. Hann tók students­prógv 1917. Longu í barnaskúlanum hevði hann hug til at skriva, og meðan hann var hálvvaksin skrivaði hann sjónleikin "Pilatus", og tað var eingin ivi um, at hann ætlaði at blíva rithøvundur, men tann vilja­sterka adoptivmamman, sum var sera trúgvandi, bønaði og bað hann um at lesa til prest. Hann lat seg tí immatrikulera á Universitetinum í Kjøpinhavn sum teologi-lesandi, har hann nøk­ur ár seinni fekk frípláss á Reg­ ensuni. Kaj Munk hevði ein fýra ár eldri vinmann, Herluf Aagaard, sum las teologi og gjørdist prestur í Todnesi á Sandi í 1924. Endiliga høvdu teir báðir ein triðja teologi-lesandi frá Lollandi sum studentavin; hann var tvey ár yngri enn Munk og æt Poul Blicher Winther. Hann bleiv eisini prestur í sama føroyska kalli á Sandi í 1930. Henda trio búði samstundis á Regen­suni, og fleiri føroyskir stud­entar taldust millum teirra kontubernalar. Tann gestikulerandi og dekl­am­ erandi Munk bleiv skjótt kendur sum húspoetur og studentaskald á Regensuni! Hann luttók dúgliga og engag­ er­aður á alskyns verðsligum fund­ um og studentikosum veitslum, har hann stórtreivst; slík tiltøk vóru annars skýggjaði av meira piet­ist­iskum teologi-lesandi. Hann var ein oratoriskur úr­mæl­ ingur, men sera selektivt be­gáv­að- ur, tí hann var heilt tónadeyvur og hevði slett ongan ans fyri musikki og sangi. Málarakynstur og myndahøgging søgdu honum held­ur einki. Men søga, filosofi og bókmentir vóru teir steyrarnir, hann bygdi allan sín identitet uppá. Hann var framúrskarandi sum debatttørur og kundi við knúsandi ironi oglog­ ikki seta sínar antagonistar heilt fast­ar. Tað skapti honum fleiri fígg­indar. Munk hevði eitt komplicerað sinna­lag. Studentavinir ógvaðust ofta um hansara kontroversiella lyndi, har hann næstan leitaði eftir destruktivari konfrontatión ella "martyrium". Í einum brævi til Blicher Winth­ er 1921 skrivar hann soljóðandi sum bert 23 ára gamal: "Bare det, at der etsteds ude i Landet, om i en Præstegaard eller en Husmandssøn, lever et Menn­ eske, der er Idealet tro, det er saa meget værd, at det er værd at leve for. Og maaske man endda en­gang kan faa Lov til at modtage Martyri­ ets stedsegrønne Krans; - jeg kan sikkert let nok faa den." Orðini kunnu tolkast ymsar veg­ir, men tey tykjast rættiliga fatal­istisk, sum um Munk forút­ síg­ur sína serligu lagnu, sum hann vænt­ar ólukkuliga, kanska eitt martyri­um! Í andstøðu og andgletti Honum dámdi væl at vera í and­ støðu og longu tíðliga tek­ur hann í øllum almennum debatt­um ta avgjørdu støðu, at hann er ímóti bæði demokrati og parla­ment­ar­ ismu, sum hann helt favorisera ódannadar ignorantar og óvitandi býtt­lingar. Hann verdur citeraður soljóð­ andi:: :"I begyndelsen var ordet, men så kom parlamentarismen med vrøvl­et som bærende princip" Hann var so tvørur og kon­serva­ tiv­ur, at hann vildi ikki brúka sín valg­rætt. Honum dámdi rolluna sum genialt "tvørball". Hann var longu tíðliga í 1920´unum hugtikin av sterkum oddamonnum, eitt nú Benito Mussolini, sum hann opin­ lýst beundraði. Mótvegis teimum flestu intellektuellu vildi Kaj Munk aldrin vita av nakrari ideologi. Hann vanvirdi allar "ismur". Í 1924 gjørdist hann cand. teol. og søkti stutt eftir prestastarv yv­iri í Vedersø í tí stormbrýnda Vest­urjyllandi, har vindurin er ger­andis­gestur og stutt er millum ódn­irnar. Fyri tann "forkelaða" Munk, sum var vaksin upp í tí blóm­andi milda Lollandi, var tað aft­ur ein avbjóðing at leita sær út móti brimstrondum. Hann vildi liva í andglettinum. Men skrivingina hevði hann als ikki gloymt. Úr Vedersø sendi hann Tí konga­liga Teatrinum í Kjøpinhavn hand­ritið til "Herodes", og áðrenn hann hevði fingið nakað játtandi svar, skrivaði hann tann sterka sjón­leikin "Ordet". Tað er eitt søguligt kuriosum, at vinmaðurin, Aagaard prestur fær vitjan av Kaj Munk á Sandi, meðan Munk enn bíðar spentur eftir, um Tað kongiliga Teatrið vildi góð­ kenna handritið til sjónleikin "Ord­et" .Føroyar verða soleiðis ein litil partur av danskari litteratursøgu! Á hesi Føroya-ferðini helt Kaj Munk sína legendariska fasta­láv­ ints­prædiku í Skálavíkar kirkju tann 27. februar 1927, sum míni skyld­fólk seinni tosaðu ofta og nógv um. Munk var eftir teirra tykki ein ógvisligur, veipandi og lívlig­ ur predikantur, men orðini vóru mergjaði. Hann ívaðist ikki í sín­ um koncentreraða og vælorðáð boð­skapi.um enn atburð­urin tókt­ ist konservat­iv­um skál­vík­ing­um held­ur ótraditionellur, løgin.ella trútt­andi. Árið eftir fekk hann viður­kenn­ ing á KOngens Nytorv og debut­er­ aði við stykkinum, "En idealist", sum er eitt provokerandi drama um Herodes. Tað fekk lemjandi kritikk frá nógvum síðum og bleiv av onkrum politiskt forargaðum úmmælara karakteriserað sum óbúgvið ella pubertilt, men allir kritikarar vóru kortini ikki samdir. Stykkið er seinni spælt í meira mod­erniseraðari versión við succes. Meðan hann síðst í 1920´unum stríddist í tí fjara Vedersø við bæði prestastarv, órealistisk forelskilsir og sjónleiks-skriving, møtti hann tí 12 ár yngri Elisu, og tey blivu sera góð, men hittust mest í duldum.. Hon var einkardóttir hjá ein­ um vesturjyskum stórbónda ï Ved­ers­ø, sum avgjørt ikki dámdi tann ógvisliga og "villa" lollendska prest­in.. Tann 13. januar 1929, tá ið Kaj Munk fylti 31 ár blivu Kaj og Lisa vígd undir dramatiskum um­støð­ um í kirkjuni í Skarrild, sum ligg­ ur bara ca. 70 km frá Vedersøe. Ung­dómsvinurin Blicher Winther var tá prestur í Skarrild og skuldi gifta parið, men tað skuldi vera við stórari diskretión. Brúðarparið kom ikki til presta­ garðin í Skarrild, fyrr enn seint sjálvan brúdleypsdagin, og Munk hevði lovað at halda kvøld­ar­gud­s­ tæn­astu í kirkjuni kl. 19. Eftir gudstænastuna var boðið til brúdleypsdøgurða á ein­um hot­ elli í Herning.. Ikki fyrr enn væl AFT­ANÁ døgurðan, út móti mid­ nátt kom tann fámenti brúð­ar­ skar­in aftur til Skarrild, har Blich­ er gifti tey í djúpastu loynd­um við fægst møguligum vitnum. Brúdleypið var altso hildið, utt­ an familju, vinir ella nakrar aðrar sókn­arlimir úr Vedersø. Bæði tvey vóru sera elegant klødd og fóru longu dagin eftir á budleypsferð til Berlin. Men hjún­ ar­bandið var leingi eitt loynd­ar­ mál. Fyri eitt dramatiskt talent sum Kaj Munk hevur hetta teatralska giftarmálið allarhelst verið eitt spenn­andi, næstan surrealistiskt upp­livilsi, men familjan hjá kon­ Ikki fyrr enn væl AFTANÁ døgurðan, út móti mid­nátt kom tann fámenti brúð­ar­skar­in aftur til Skarrild, har Blich­er gifti tey í djúpastu loynd­um við fægst møguligum vitnum