hósdagur 14. desember 2017síða 16

FRÍGGJADAGUR 15. DESEMBER 2017 SOSIALURIN 146 16 TEMA: Barnabati Barnabati ANNIKA KUNOY IM ANNIKA@SOSIALURIN.FO Granskarar og serfrøðingar eru ymisk á máli um, hvussu fátæka­ mark kann brúkast, og hvønn leiklut fátækamark kann hava í sambandi við átøk móti fátæka­ dømi. Tí er neyðugt at fáa eina meira grundleggjandi fatan av fátæka­dømi, hvussu eitt fátæka­ mark kann brúkast, og hvussu vit fáa eitt fátækamark, sum er egnað til føroysk viðurskifti. Í 2012 setti landsstýriskvinnan í almanna­ málum ein arbeiðsbólk til millum ann­að at lýsa ymsar hættir at áseta fátækamark og nágreina, hvat eitt fátækamark kann brúkast til. Heri Petersen, fulltrúi í almanna­ málaráðnum, samskipaði arbeiðs­ bólkin, sum skrivaði álit um eitt før­oyskt fátækamark. Í álitinum um eitt føroyskt fátæka­mark stendur, at markið fyri fátæka­dømi er ásett til 60 prosent av miðinntøkuni, sum eisini er eitt mark, sum Hagstova Føroya í árlig­um kanningum brúkar sum mark fyri at vera í fátækaváða. Hetta er tó ikki eitt alment mark, og tað er onki serstakt við tí, at vit í Føroyum ikki hava eitt alment mark, tí tað hava onnur lond held­ ur ikki, men ístaðin verður mark­ið fyri fátækaváða brúkt sum máti­ stokkur. Í øðrum londum verður supplerað við kanningum, og í álitinum um eitt føroyskt fátæka­ mark var eisini mælt til at gera tað kvalitativar kanningar, men tær eru kostnaðarmiklar at gera, greið­ir Heri Petersen frá. Inntøka er mátistokkur Í álitinum stendur, at inn­tøku­ hátt­urin er tann háttur, sum er altjóða mest viðurkendur til at máta fátækadømi, og sum vanliga verður brúkt til samanberingar tvørtur um landamørk. Sostatt er tað inntøkuhátturin, sum vanliga verður sipað til, tá talan er um fátæka­dømi. Í altjóða samanberingum er tað so at siga einans inntøkuhátturin, sum verður brúktur til saman­ber­ ingar. Tað er rímilig semja um háttin, samstundis sum tað í flestu londum finnast hagtøl um inntøkur hjá borgarum, sum ger tað gjørligt at brúka hetta til samanberingar. Tað er ikki við øðrum háttum gjørligt at saman­bera tvørtur um landamørk, tí neyðugu hagtølini finnast ikki, og í veruleikanum eru aðrir hættir ikki egnaðir at gera samanberingar við. Heri Petersen greiðir tó frá, at inntøka í sjálvum sær ikki sigur nokk um umstøðurnar hjá fólki, ið eru í fátækaváða, tí millum annað siga tær ikki, um fólk eru les­andi, sjálvstøðug vinnurekandi, eiga ognir ella um hvussu nógvar út­ reiðslur tey hava í mun til aðrir borgar­ar. Tað er ein rúgva av vitan, sum man ikki veit, og tí er hetta trupult at hava við at gera. – Inntøkan er tískil ikki altíð út­ t­rykk fyri, hvat tey kunnu brúka, sigur hann. Væntar at færri verða í váða Tølini, ið Hagstova Føroya hevur fyri 2016 verða klár í apríl ella mai komandi ár. Tey nýggjastu hagtølini, ið Hagstova Føroya hevur eru frá 2015, men Heri Petersen heldur, at tá tølini fyri 2016 verða tøk, fara tað at vera nakrar færri barnafamiljur í fátæka­váða. Hetta tí at lutfalsliga stórur skattalætti varð latin lá- og miðal­løntum í 2016, eins og aðrar stuðuls­skipanir vórðu gjørdar betri. Fíggjarmálaráðið skrivar, at í krónum og oyrum merkir skatta­ lættin, at allir borgarar, sum hava eina inntøku millum 190.000 og 380.000 krónur um árið, fingu ein lætta omanfyri 500 krónur um mán­aðin. Skattgjaldarar við inn­ tøku á 300.000 um árið – hetta verður vanliga roknað sum miðal­ inn­tøka í Føroyum – fingu mesta lættan í krónum, góðar 700 krónur um mánaðin. Eisini hava yvir 300 familjur bæði í fjør og í ár, fingið tað serliga familjuískoyti, sum Løgtingið hevur samtykt til barna­ familjur, sum eru so fátækar, at tær ikki klára seg uttan hetta serliga ískoyti. Familjuískoytið til stakar uppihaldarar við einum barni er 18.000 krónur um árið og 5.000 krónur fyri hvørt barnið afturat. Til pør við einum barni verða 22.000 krónur latnar um árið og so 5.000 krónur afturat fyri hvørt barn­ið. Fult ískoyti verður latið støk­um, sum hava minni enn 200.000 krónur í inntøku um árið. Ískoyt­ið lækkar stigvíst, so hvørt sum inntøkan hækkar. – At ein familja fær 20.000 krón­ ur í hondina ger nakað av muni, stað­festir Heri Petersen. Hann heldur tó, at ov nógv fokus er á fátækaváðamarkið, sum í høvuðsheitum er eitt mát, sum kann brúkast til at stuðla undir politikkin á økinum, men tað er ikki altíð, at tólini, ið bøta um fátækaváðamarkið hjálpa so nógv uppá sosialu støðuna hjá tí einstøku familjuni. Til dømis nevnir hann, at eitt fíggjarligt ískoyti á 1000 krónur sjálvandi ger mun hjá einum við lítlari inntøku, men verða bústaðarmøguleikarnir betri og bíligari, so hevði tað gjørt størri sosialan mun – men betri bú­staðar­viðurskifti ella minni út­reiðsl­ur til bústað síggjast ikki aftur í hagtølum um fátækaváða. –Tað bøtir ikki um stríðið móti fátæka­dømi at hava alment mark. Mátini kunnu brúkast at stuðla politikkinum, men kanningar á øki­num høvdu verið meir eftir­far­ andi. Tað kann tó fyri nógv tykjast løgi at brúka pengar til kanningar, samstundis sum nógvar familjur ikki hava ráð at halda jól, staðfestir hann. – Vit mugu fokusera meir á sosialu trupulleikarnar hjá teim­ um, sum eru í fátækaváða, sigur hann. Eitt alment fátækamark ger ikki munin Heri Petersen heldur ikki, at eitt alment fátækamárk hevði ávirkað myndugleikar og framd átøk. – Orsøkin til, at tað ikki hevði gjørt um er, at tú fært ikki eitt fá­ tæka­mark, sum hóskar øllum, stað­ festir hann. Hann greiðir víðari frá, at í áliti­ num um eitt føroyskt fátæka­mark viðgjødi arbeiðsbólkurin ymisk­ar háttir at seta eitt fátækamark á, men til dømis var bústaðar­út­ reiðslan, sum er ein stórur fíggjar­ ligur postur hjá summum og ókeypis hjá øðrum, ikki við. – Vit hugdu at, hvat tað kostar at liva og gjørdu kanningar, og hóast bústaðarútreiðslan hevur týdning, so var hon ikki við í kanningini, tí summi hava høgar og summi ongar út­reiðslur á hesum postinum. Setur man eitt mark, so eru fleiri, ið ikki kenna seg aftur, tí umstøðunar eru ymiskar frá familju til familju og frá staði til stað, sigur Heri Peter­sen. Høgar sosialar veitingar Heri Petersen greiðir frá, at ymiskar avbjóðingar fylgja við, tá familjur skulu lyftast úr fátæka­ dømi, soleiðis at tey eisini kunnu liva eitt lív á jøvnum føti við onnur. –Um samfelagið skal lyfta fólk upp um markið, ella um ábyrgdin at hála seg upp um markið skal leggjast á einstaklingarnar er ein við­komandi politiskur spurn­ ing­ur. Samfelagið eigur at miðja hægri enn at lyfta fólk upp um eitt fátækamark, tí tað er ikki nøkt­andi í longri tíð at liva beint oman­fyri einum fátækamarki. Tú flytir ikki familjurnar sosialt við at hækka eina sosiala veiting – tað ger tú við øðrum meira lang­skygdum loysnum. Fremsta málið eigur at vera at stuðla undir, at fátæk­ ar familjur flyta seg úr fátæka­ døminum, soleiðis at tær blíva sjálv­forsyrgjandi, og ikki vera tengdar at sosialum veitingum, sigur Heri Petersen. Soleiðis sum vit hava innrættað sosialu veitingarnar í Føroyum, so eru tær lutfalssliga høgar í mun til grannalondini, men hóast tað kunnu familjur koma í truplar fíggjar­ligar og sosialar støður. Hesin spurningurin um, hvussu fólk fáast upp um markið, er ikki bert trupul í Føroyum, men hann er trupul í øllum øðrum londum við. Ofta verður tosað um at lyfta fólk úr støðuni, sum tey eru í, ístaðin fyri at lyfta tey upp um fátækamarkið. Hann greiðir frá, at tá man í grannalondunum tos­ar um at basa fátækadømi, tá verður í stóran mun fokuserað á fyri­byrgj­ andi átøk, at bróta sosial­an arv og so framvegis. Í Før­oy­um verður í størri mun dentur lagdur á at veita fíggjarligan stuðul. Í øðrum londum er talan ofta um heilar familjur fáa sosialhjálp, og at ávísir býarpartar eru serliga út­settir fyri fátækadømi, og tí verða serlig sosial tiltøk sett í verk í hesum økjum. Í Føroyum síggjast tey fátøku á sama hátt – tey búgva ímillum okkum, og tey eru ikki neyð­turviliga í samband við sosialu myndug­leikarnar. Tað er sjálvdan, at tað eru familjur í Føroyum, har fleiri fáa almennan stuðul. Í Føroyum eru fleiri av teim­ um, ið hava trong fíggjarlig kor, á arbeiðsmarknaðinum, og spurn­ ingurin er, um hetta ikki er ein trupul­leiki, sum arbeiðs­mark­ naðurin skal loysa. –Tað kann ikki verða loysnin, at tað almenna skal veita ískoyti til lønina, tí so skeiklast arbeiðs­ mark­naðurin, sigur Heri Petersen, og leggur afturat, at tað tó onkurs­ vegna er neyðugt hjá tí almenna at stuðla undir, tí at tað skal bera til at arbeiða uttan at vera fá­ tækur. – Tað eru ongar einfaldar loysnir til slíkar spurningar, sigur hann. Ov nógv fokus á fátækaváðamarkið –Tað bøtir ikki um stríðið móti fátækradømi at hava alment mark. Mátini kunnu brúkast at stuðla politikkinum, men kanningar á økinum høvdu verið meir eftirfarandi. Tað kann tó fyri nógv tykjast løgi at brúka pengar til kanningar, samstundis sum nógvar familjur ikki hava ráð at halda jól, staðfestir Heri Petersen, fulltrúi í almannamálaráðnum, ið eisini samskipaði arbeiðsbólkin, sum í 2014 skrivaði álit um eitt føroyskt fátækramark