hósdagur 4. november 2004síða 7

12 Nr. 211 - 4. november 2004 Nr. 211 - 4. november 2004 13 Dánial á Dul Jacobsen Nú fosturtøkumálið enn einaferð er frammi, leggur tú merki til, at sjónarmiðini fyri ella ímóti fosturtøku standa eins langt frá hvørjum øðrum, sum eystur er frá vestur. Hetta undrar mangan, tí tað skilst, at her finst eingin millum- vegur. Sjáldsamt sum báðir partar halda upp á sítt, og hjá báðum pørt- um er antin svart ella hvítt. Hví er hetta so? Finst nøkur frágreiðing? Og er tað veruliga so, at partarnir ikki kunnu møtast? Fyri at kunna svara hesum spurningum, mugu vit hyggja eftir grundarlagnum hjá báð- um pørtum. Eitt orð, sum ofta hevur verið nevnt í hesum kjakinum er orðið fundamentalist- ur ella fundamental- isma. Fleiri av teimum, sum er fyri fríari fostur- tøku, nevna hin partin fundamentalistar, sagt í tónum, so tú skalt ikki vera í iva um, at hetta er = muslimska funda- mentalismu/terrorismu. Orðið fundamental- istur kemur av orðinum fundament. Í Ludvig Meyer’s fremmedordbog verður millum annað sagt um merkingina: Grund, grundvold, be- g y n d e l s e s g r u n d e , grundbegreber, grund- regler, forkundskaber. Við hesum í huga spyrt tú: Ber tað til at vera fundamentleysur? Í so fall: Eru so fundament- loysingar hundamental- istar? Nei, hunda- mentalistar eru ikki til. Vit eru øll funda- mentalistar og eftir stendur so bert tann eini spurningurin: Hvat er fundamentið hjá hvørj- um einstøkum av okk- um? Jesus talar um "grund- begreber". Um hetta at byggja á orð. Í hansara talu er heldur ikki spurn- ingurin um fundament ella ikki fundament. Spurningurin er bert, hvat slag av fundamenti byggja vit á. Jesus sigur, at tann, sum byggir á orð hansara er líkur vitigum manni, ið byggir hús sítt á hellu, meðan øll onnur eru dárar og byggja á sandi. Óloysiliga knýtt at spurninginum um fundament er spurning- urin um trúgv. Hvørjum trúgva vit? Trúgva vit á Jesus, sum er "upphav skapnings Guds" Ella trúgva vit á ein saman- vavstur av Darwin (menningarlæra) og humanismu. Menningarlæran er í sær sjálvum kynisk. Hetta gav at bíta, tá Jarl Giske hevði fyrilestur á fróðakaparsetrinum undir heitinum: "Evolu- sjon og kristen tro - en uunngåelig konflikt?" Giske er professari í lív- frøði á Universitetinum í Bergen, har hann undir- vísir í evolutiónsteori. Í fyrlestrinum vísti hann á kynismuna í menningar- læruni. Hetta fekk játt- andi humanist á stað- num at siga, at viðkom- andi var skelkaður. Sum lívsgrundarlag kann menningarlæran ikki standa einsamøll. Fyri at kunna svølgja hana í gerandisdegnum má humanisman bland- ast uppí. Humanisman sær burtur frá Gudi og øllum hansara verkum og setur menniskjað í miðdepilin. Í stuttum kann sigast, at tað hu- mana í humanismuni í veruleikanum ikki snýr seg um annað enn tað behagiliga. So idegrund- arlagið undir fosturtøku er kynisma blanda sam- an við behagiligheit. EINKI skal forða MÆR. Henda kyniska be- hagiligheitin vísir seg ikki bert í fosturtøku. Í londum har frí fostur- tøka hevur verið gald- andi í mong ár, er tankin um "mosturtøku" fyri langari tíð síðani blivin borðbærur og er í onkr- um landi longu fluttur frá tanka til handling. Í Hollandi loyvir lógin aktivari deyðshjálp longu frá 12 ára aldri. Neyðugt er bert við loyvi frá einum lækna og deyðshjálpin kann fremjast beinanvegin. Er hetta rætt? Sand- byggjarin sigur ja. Klettabyggjarin sigur nei. Koma vit nærri? Fundamentalisma ella hunda- mentalisma Victor Carlsen Í hesum døgum verður nógv gjørt burturúr, at Før- oyar nærum hava heimsmet í at tey ungu í dag rættuliga tíðliga í tilveruni gerast roykjarar. Nakrar av grund- unum, ið nevndar vera eru, at aldursmarkið fyri at kunna keypa tubbakk er ov lágt, og at prísurin ikki av- markar tað at kunna keypa. Fyrimyndin Fari við hesum reglum at vísa á, at hetta bert ein lítil partur av tí samlaða sann- leikanum. Allarstørsta ávirkanin hjá tí unga kemur úr tí dagliga umhvørvinum hann/hon hevur. Hugsi her fyrst og fremst um heimið. Roykja foreldur og onnur systkin, so er mest sannlíkt at tann ungi eisini byrjar at roykja, og enntá á sera ungum aldri, heilt niður í 12 — 13 ár. "Kunnu mamma og pápi, so kann eisini eg", hugsar hin ungi. Sosiala umhvørvið mill- um vinir hevur sera stóran týdning, og her er tað bólkatrýstið, ið ger seg galdandi, at ein ikki vil vera øðrvísi enn hini. Fer tann ungi uppí skótarørsl- una ella ítróttarfelag, ja, so eru fyrimyndirnar aftur har. "Kann venjarin, ella bólka- leiðarin roykja, so kann eisini eg", hugsar hin ungi. Ikki at tala um "idolið" sum tann ungi sær upp til, so er ávirkanin týðulig, um hesin roykir. Tað var eitt satt vónbrot fyri meg at síggja HB´arar koma aftur av ferð sum føroyameistarar, roykj- andi og ávirkaðir av rús- dekka og nærum týggja sær sum skommir og við tí vera sera ringar fyrimyndir fyri teimum ungu. Sjálvur eri eg HB´ari og vildi fegin sæð, at broyting kemur í hesum viðvíkjandi. HB- húsið sigst vera "Roykfrítt umhvørvi", men eg havi ikki upplivað tað enn. Kirkjur og samkomur Kemur tann ungi inn í kirkju- og samkomuligt umhvørvi, so er sama søg- an her, tí ikki er óvanligt at síggja persónar við ábyrgd- arstarvi innan nevndu kirkjur og samkomur roykja. Tað skuldi verið sjálvsagt, at teir og tey, ið prædika frelsu frá leinkj- um, ið binda okkum sum menniskju, gingu undan sum góðar fyrimyndir og ikki roykja. Tað skuldi nær- um verið óneyðugt at præ- dikað og undirvíst um av- haldni frá rúsandi evnum innan tað kristiliga økið, men sum støðan er í dag, er hetta alneyðugt. Politiska umhvørvið Hugsa vit okkum til okkara politiska umhvørvi, so er søgan aftur hin sama. Nógvir politikarar standa alment fram við pípu og sigarett og vísa við hesum, hvat teir halda um tað at roykja. Føroya Løgting er sum heild alt ein vánalig fyrimynd. Fari ikki her at seta navn ella starvsheiti á nakran av hesum fólka- valdu. Tað síggja vit øll. Sjúkrahúsøkið Bæði læknar og sjúkra- røktarstarvsfólk roykja, ja, enntá í arbeiðstíðini. Mót- sigandi má tað vera, tá sjúklingur fær viðgerð fyri hjarta- og karsjúkur ella krabbamein og fær at vita, at orsøkin til sjúkuna er tubbaksroyking. Læknin sum gevur boðini og stend- ur fyri viðgerðini er kanska sjálvur roykjari. Hvussu skal ein blindur leiða ein blindan? Arbeiðspláss At arbeiðspláss avmarka tubbaksroyking er eisini gott og fyribyrgjandi. Her eiga stjórn og leiðsla at ganga undan sum fyri- myndir og sjálv gera eitt fyribyrgjandi arbeiði. Ikki er óvanligt at hoyra, at syrgt verður fyri heilsugóðum kosti til starvsfólkini í arbeiðstíðini. Tiltøk heils- uni at frama verða fyri- skipað og trivaðurin settur í hásætið. Hetta er leiðin fram. Ítróttur og fyribyrging Frammi hevur verið, at ítróttur og rúsevni hoyra als ikki saman. Tað eru felags- skapir, ið arbeiða fyri rús- fríum umhvørvi og fyri- byrgjandi tiltøkum, ið siga so, men lítið nyttar, tá leiðandi persónar innan nevndu stovnar sjálvir ganga undan sum vánligar fyrimyndir við sigarettini fremst. Kanska tað ikki verður drukkin rúsandi løgur ella notin onnur rús- andi evni, men er tað nakað rúsevni, ið ger njótaran hongdan at rúsinum, so er tað tubbakkið. Eg gleðist um at hoyra, at okkara heilsumálaráðharri er farin í gongd við ábøtur, tá talan er tubbakk. Tiltøk, sum at beina tubbakið burt- ur av hillunum, hægri prísir og hækkað aldursmark er leiðin frameftir. Eftir stendur nú bara at fáa fyrimyndirnar at gera tað sama. Við kemur fyri- byrgingin upp á eitt enn hægri støði. VIÐMERKINGAR Bill Justinussen Bert ein lítil viðmerking til títt innlegg í „Hinvegin" í Dimmu 29.10.04. Tú heldur, at um Saddam Hussein og Hitler høvdu verið aborteraðir, hevði heimurin sæð munandi betri út og kemur til ta heldur óvanligu niðurstøðu, at fosturtøka kanska er eitt gott vápn móti yvirgangi. Sera undarligur hugsunnar- háttur, má sigast. Í Føroy- um hava vit ikki fría fost- urtøku, og tí má staðfestast sambært tínum hugburði, at her búgva rættiliga mong ólukkulig menniskju, sum hava havt ein ringan upp- vøkstur og sum harvið eru møgulig yvirgangsfólk. Eg haldi ikki, at tað er støðan í Føroyum. Mær vitandi er ongin núlivandi føroyingur yvirgangsmaður, og fáir um nakar eru farnir í søguna sum yvirgangskroppar. "Hinvegin" eru helst mang- ir yvirgangakroppar í lond- um við fríari fosturtøku. Kanska er fría fosturtøkan ein orsøk?? Kanska verður eitt samfelag, sum so grundleggjandi vendir sær móti náttúrulógunum og náttúrunnar Skapara, spakuliga avskeplað og elur upp ófrættakenslur, sum síðani føra við sær enntá yvirgang?? Tá man við lóg hevur givið rætt til at avlíva lítla barnið í móðurlívi, hevur almenna virðingin fyri mannalívinum kanska fingið eitt álvarsligt skot fyri bógvin, og er vegurin tá styttri at gera seg inn á mannalívið á annan hátt. Kanska!? Tubbakk og vánaligar fyrimyndir Abort og Hilmar Simonsen Jákup av Skarði Nólsoy Bretar høvdu skemtiliga sending, har heitið var nógv positivari og lýsti gleði mína í summar: Yes, Mr. Primeminister. Send- ingin var skemtilig, men hálvur-annar minuttur í Útvarpi Føroya hóskvøldið 28. oktober, vóru grátiligir. Lítla løtu tók tað loft- miðlinum at bera sorgar- boðini: Komandi árini er ikki gjørligt at búgva í Nólsoy og fara til arbeiðis – um tú er so heppin at vera foreldur. Dagstovnurin, sum skuldi standa klárur á sumri 2005 verður ikki liðugur. Frá august 2005 er eingin stovunur í Nólsoy, ið hýsir vøggustovu, barna- garði ella frítíðarskúla. Almennur fundur var í Nólsoy í summar, har borðreitt var við góðum ætlanum, um Nólsoyar kommuna legði saman við Tórshavnar kommunu. Ikki roknaði undirritaði við, at greiða svarið frá Jan Christiansen, bert var val- agn. Greiði spurningurin var: "Er tað vist, at nýggjur stovnur er klárur at taka í nýtslu, tá ið leigusáttmálin við verandi stovn gongur út í august 2005." Svar bý- ráðsformansins var eins greitt: "Ja!" Kommunuval- ið nærkast og greiða støðan er nú: "Nei!" Harvið sleppa áleið 20 fólk ikki til arbeiðis. Tí hvørki vøggustova, barna- garður ella frítíðarskúli eru tøk frá august 2005 til í fyrsta lagi á sumri 2006 – ella um illa vil til, so kunnu hesi fólk ikki fara til ar- beiðis fyrr enn í september 2008! Orsøkin er einføld. Í sátt- málanum fyri saman- legging stendur, at nýggjur stovnur skal byggjast í komandi setu og tó at bý- ráðsformaðurin í stór- kommununi sigur ja, so meinar hann nei. Ikki ætlaði eg, at Leika- lundin (vøggustovan, barnagarðurin og frítíðar- skúlin) skuldi vera partur av valagninum til komm- unuvalið 2004. Skilti í summar, at hetta var av- greitt mál, tí økið har stovnurin skal byggjast, skal planerast innan saman- leggingina, og bygdarráðið í Nólsoy hevur langt síðani víst á tekst, ið lýsir nýggja stovnin – í orðum. Eg vildi ynskt, at ráðandi fólki helt seg til tær avtalur gjørdar vóru, eisini munn- ligu. Við ynskjum, at stór- kommunan sleppur undan bíðilistanum á hesum øki. Nei, hr. býráðsformaður! Petur í Gong Formaður í Brúkara- samtakinum Hevur tað nakað at siga, hvønn politiskan lit tú hevur, tá tú verður snýttur? Ella tá tú keypir eina dálkandi ella dálkaða vøru? Tá tú stuðlar barnaarbeiði ella mannatýnan? Helst ikki. Burmesarin, ið yvirlivdi álopi á bygdina, og nú arbeiðir sum trælur við at fella teaktrø, leggur líti í, hvønn flokk tann velur, ið hevur so ovurstóran tørv á havamøblum. Heldur ikki ger tað nakran mun hjá teimum børnum, hvørs for- eldur hava selt tey til onkra verksmiðju at seyma okk- um klæðir. Og ei heldur er tann skitna luftin lættari at anda um tú velur rættan flokk. Tí hesi eru øll viður- skifti, ið røkka langt út um allar politiskar flokkar, men sum tú sum brúkari hevur vald at stýra. Á heimligum gøtum snýr tað seg mest um ítøkiliga stýring av marknaðarkreft- unum. Ein spøk byrjan at fylgja somu strongu etisku, umhvørvisligu og heilsu- ligu krøvum, sum øll onnur framkomin lond hava sett sær sjálvum. Nevnliga fyri at tryggja framtíðina hjá børnum okkara. Vit føroyingar hava onga skipaða almenna upplýsing av nøkrum slagi, ið kann tryggja okkum innlit í hesi mál. Hvørki um nýtslu, umhvørvið, etik ella heilsu. Av tí sama vita vit líti og einki um hesi evni, ið annars fylla so at siga alt kjakið í grannalondunum. Hetta førir so víðari við sær, at vit onga støðu hava til hesi mál. Júst sum við so nógvum, sum hendir uttan fyri landoddarnar. Men hetta gongur ikki. Alheimsgerðin hevur gjørt okkum til partar av tí samanrunna heiminum so- leiðis, at vit noyðast at taka á okkum ta ábyrgd, ið fylgir við, tá ein er borgari her á foldum. Vit eru 48.000 brúkarar, sum hvørt ár innflyta fyri nær um kr. 5.000.000.000 í vørum og tænastum. Um vit ongantíð seta spurning við, hvørjar hesar vørur eru, venda vit samstundis blinda eygað til ein stóran part av heimsins neyð og dálking. Tí krevur samtíðin av okkum, at vit seta okk- um inn í, hvussu vøran er framleidd, og at vit taka støðu til, um vit góðtaka framleiðsluháttin ella ei. Hetta hevði tó verið ólíka lættari, um vit við brúkara- verndarlógum longu høvdu solda tað ringasta frá. Men tað er títt val sum brúkari, ið hevur alt at siga. Miriam Hinz Fór mær nú ein dagin so hugagóð oman á Býar- bókasavnið í Havn at læna mær nakrar bøkur. Men av tí, at eg hevði barnavogn við mær, mátti eg sanna, at tað als ikki er so einfalt at vitja bókasavnið við barna- vogni. Um eg hevði ver- ið ómetaliga vøddamikil - t.d. verið lík einari amazonu (sterkar suður- amerikanskar kvinnur - hevði eg kanska klárað at lyft barnavognin upp á 2. hædd. Men eg eri bara ein heilt vanlig mamma, so har var eingin møgu- leiki at koma upp á bókasavnið, um eg ikki tók lítla upp úr vognin- um. Tað hevði eg tó ikki so góðan hug til, tí hann var júst sovnaður. Tískil blivu ongar bøkur læntar tann dagin. Men nú býráðsval í honum, fari eg at nýta høvið til at heita á valevnini um eisini at lova (og geva) veljarunum eina lyftu til Býarbókasavnið. Hetta hevði bøtt munandi um møguleikarnar hjá barnafamiljum - og hjá rørslutarnaðum - at brúkt bókasavnið. Býarbókasavnið í Havn á 2. hædd – uttan lyftu VIÐMERKINGAR Hanus Vang Eitt tað sjónligasta slag- orðið til býráðsvalið í Tórs- havnar Kommunu er: TÓRSHAVN - FYRST og FREMST! Hvør er sanna meiningin við hesum orðum? Man hon vera at tá Havnin hevur fingið øll síni hugsandi ynskir uppfylt, fer kanska onkur moli at falla til bygdirnar í Tórshavnar Kommunu? Ein gomul søga er um tá stuttligir havnarmenn býttu fisk: Tú ein lítlan — Eg ein stóran. Eg ein stóran og tú ein lítlan! Og soleiðis var alt býtið. Útfrá mínum Hoyvíks- royndum av at koma undir Býráðið í Havn, haldi eg at áðurnevnda slagorð er tað sannasta íð sagt er av Býráðnum nakrantíð. Hyggja vit eftir Tórs- havnar Kommunu er hon 17 býir/bygdir: Tórshavn Kalbak Kalbaksbotnur Sund Hvítanes Hoyvík Argir Syðradalur Norðadalur Kollafjørður Oyrareingir Signabøur Kirkjubøur Velbastaður Hestur Koltur og Nólsoy. Yvirlitið er sett upp sum kommunan er vaksin. Sjálvandi er Havnin munandi stórst av hesum plássum, men meiningin við stórkommununi kann ikki vera at tær sekstan bygdirnar einans skullu gjalda kommunuskatt til at brúka í Havn. -------- Fleiri valevni skriva um hvussu Havnin skínur og framhaldandi skal skína. Tað er gott. Men her er mismunur galdandi. Hesi valevni kundu fari ein túr inn á Sund, Sand- víkahjalla og í Sandvíkar at hugt eftir hvussu baksíðan "skínur". Eisini kundu tey fari ein túr eftir gøtunum í Hoyvík og kunna seg um hvussu "væl" tær verða hildnar. Janet Fríðu Johannesen Útgreining av viðmerking í fimmarinum mikudagin Føroyska vinnulívið er skipað á nógvum økjum. Tá eg í útvarpinum mikudagin segði, at viðurskifti innan vinnulívið ikki er skipað, varð sipað til, at tað er ikki nøkur skipað upplæring av skúlaðum fólki, sum kunnu taka ábyrgd og mynda før- oyska vinnulívið. Her verð- ur hugsað bæði um kvinnur og menn. Avleiðingin er, at vinnulívið gerst einstáttað og nógv veikari enn tað vildi verið, um vinnan var før fyri at nýta potentialið, sum býr í tí einstaka. Ítróttur sum fyrimynd Fyri 30 árum síðani vóru handbólstliðini domineraði av einum ella tveimum leikarum, ið áttu alt spæli. Hesir leikarar hildu seg framat, og dugdu at tekkj- ast venjaranum. Tá liðið spældi dystir, áttu hesir leikarar allan dystin, og utt- an hesar leikarar var liðið einki vert. Hesir leikarar fingu loyvið til at seta seg á tey bestu plássini, og tor- ført var hjá hinum leikarun- um at fáa ment seg. Sæð í altjóða høpi vórðu hesi liðini veik og sárbar. Innan ítróttin varð man fyri nógvum árum síðani greiður yvir, at skuldi man hava eitt sterkt hondbóltslið og fótbóltslið fyri ikki at siga eitt sterkt landslið, so mátti ein miðvís venjing til fyri at menna talentini. Tað vóru ikki bara tey, sum hildu seg framat, sum høvdu talentir. Við miðvís- ari venjing, fingu nærum øll talentini møguleika at spíra. Harafturat fingu tey, sum longu dugdu at halda seg framat møguleika at mennast enn meir, tá tey kundu spæla saman við góðum leikarum og ein ávís kapping varð um plássini. Sterkt vinnulív við hugflogi Vit hava nógv skúlaði fólk í Føroyum. Tað mangla ar- beiðspláss serliga í vinnu- lívinum, har kvinnur á jøvnum føti við menn fáa møguleika at menna seg, so tey seinni kunnu gerast leiðarar. Í miðfyrisitingini eru hesi arbeiðspláss nógv vanligari, og hetta saman við setanaðarpolitikkinum ger, at fleiri kvinnur mynda almenna bygnaðin. Skulu vit hava eitt sterkt vinnulív við hugflogi, sum kann standa seg í altjóða kappingini, mugu serliga stjórar og leiðarar læra at brúka vitanaðartilfeingi hjá bæði kvinnum og monnum. Hugburðurin, at tað bert eru tey, sum halda seg framat, ið hava vinnutalent- ir, má broytast. Leygardagin 30. oktober hevði Sam- bandsflokkurin ár- liga heystfundin á Hotel Hafnia í Havn. Á fundinum varð litið aftur at farna árið, og gjørt var upp, hvat er fingið av skafti, nú fyrsta arbeiðsárið hjá sitandi sam- gongu skjótt er farið afturum HEYSTFUNDUR Tíðindaskriv frá Sambandsflokkinum Á fundinum varð ásannað, at einki al- ternativ er í løtuni á Føroya Løgtingi til verandi samgongu, tí meðan samgongusam- starvi gongur væl, so liggur andstøðan í inn- anhýsis stríði, og er tí ikki før fyri at taka yvir í landsins leiðslu. Samgongan hevur sett sær nógv góð mál fyri, men ásannað verður, at fleiri av hesum ætlanum eru bráðneyðugar, og at tær tí mugu setast í verk skjótast til ber. Sum búskaparliga støðan í landinum er vorðin, er neyðugt, at tey tiltøk sum kunnu skapa bú- skaparvøkstur, verða sett í verk alt fyri eitt. Sambandsflokkurin hevur fyrr, við góðum úrslitum, tikið við landsins leiðslu í bæði ringum og versnandi tíð- um, og tað hevur hann aftur gjørt hesaferð. Flokkurin fer at virka fyri, at vælferðin verður ment, at vinnulívið verð- ur styrkt og at Føroya fólk fær fjøltáttaðar møguleikar í altjóða høpi. Í samgonguskjalinum verður víst á, at inntøkur skulu finnast við at privatisera almennar fyritøkur og ígjøgnum vinnupolitisk tiltøk. Tað má tí vera eitt krav til samgonguna, at nakað veruligt hendir á hesum økjum beinanvegin. Nógv fyrireikingar-ar- beiði er longu gjørt, og tíðin má vera komin, hvar ið næsta stigið verður tikið. Sambandsflokkurin trívist væl í samgongu, og flokkurin leggur stór- an dent á framhaldandi at vera ein álítandi sam- starvsflokkur, soleiðis at aðrir flokkar, bæði í samgongu og andstøðu, kunnu líta á, at Sam- bandsflokkurin heldur allar gjørdar avtalur. Nógv fólk vóru komin saman á heystfundi Sambandsfloksins og hýrurin á fundinum var góður. Einki alternativ til verandi samgongu Óskipað vinnulív ! LOKALBÝRÁÐ? Títt vald sum brúkari C M Y K 13 12