hósdagur 12. apríl 2018síða 11

FRÍGGJADAGUR 12. APRÍL 2018 SOSIALURIN 42 11 ANGIST ER BÆÐI UMFATANDI OG VANLIGT – Hóast angist er ein tann mest vanliga sálarliga líðingin, sum fólk leita sær hjálp fyri, so kann tað vera torført at skilja fólk, ið stríðast við angist, tí angistin vísir seg á ymiskan hátt. Tað eru tó fleiri úrslitagóðir viðgerðarhættir, ið kunnu hjálpa teimum, ið stríðast við angist ANNIKA KUNOY IM ANNIKA@SOSIALURIN.FO G urið Simonsen, sálar­ frøð­ingur, sigur soleiðis um angist: “Angist minnir uttan iva um tað, sum fyrr varð kallað ringir nervar, og angist er ein tann vanligasta sálarliga líðingin, ið fólk fara til sálarfrøðing fyri. Angist kann festa seg á ymiskan hátt. Hjá summum er tað sosialur angist, har tað at vera saman við fólki, ein ikki kennir ella saman nógvum fólki kann gera, at ein fer upp at koyra. Hjá øðrum kunnu tað vera tað ymiskar ræðslur, sum elva til angist. Hetta kann vera høgar hæddir, eiturkoppar ella at flúgva. Onnur merkja ikki, at tað er nakað serligt, sum ger, at tey kenna seg so, men tað er bara alt ella einki, sum tey kunnu seta fing­urin á. Tað kann eisini vera ein samanseting av øllum hesum møgu­leikunum. Kropsliga kann tað kennast sum onkur stendur á bringuni, tað ørar kanska fyri einum,tað er ringt at anda, hevur summarfuglar í búk­inum, spentar vøddar, høvuð­ pínu, hjartabankan, ringt at savna seg um nakað, tað surrar í kropp­ in­um ella ein kennur órógv. At hava angist krevur nógva orku, og tí kann ein kenna seg troyttan og hava lítlan hug til nakað. Tey, ið hava angist, kunnu eisini verða lætt kløkk, merkja at tey ristast á hond­unum og eru kanska altíð eitt sindur ‘heit um høvdið’. Kensluliga er ein møguliga stúrin uttan at vita heilt um hvat. Fólk við angist merkja ofta, at tank­arnir súsa runt í høvdinum, og heilin kann við hvørt velja at stúra um okkurt heilt týdningarleyst. Hetta kann lættliga elva til svøvntrupulleikar. Tað eru ofta tankar, sum byrja við ‘hvat nú um hetta ella hatta’. Summi uppliva eisini ræðslu­ herð­indi. Hetta eru upplivingar, har tað kann kennast sum hjartað steðgar, tað tykist ógjørligt at anda og ein kann halda, at okkurt er ruskandi galið. Ræðsluherðindi kemur sum oftast uttan ávaring, og tí kunnu summi fáa enn meiri ang­ist. Tey kunnu ganga og bíða eftir, at tað hendir aftur. Fólk hugsa ofta, at nú eru tey deyð­an­ um nær, og tí skunda tey sær at ringja til lækna ella fara á skaða­ stov­una. Kanningar vísa tó oftast, at einki er galið. Tað kunnu sum við flestu sálar­ ligum tilbrigdum vera eitt ótal av grundum til, at ein fær angist, og ein annar sleppur undan. Tað kann liggja til familjuna og kann byrja sum barn. Men gerst angist ein stórur trupulleiki, so er ofta ein onnur orsøk til tess. Til dømis kann ein hava verið strongdur ella havt eitthvørt at stúra um í longri tíð. Men summi hava tó lyndi til at stúra, og tað gerst verri við aldrinum, tí lívið verður meira avbjóðandi. ‘Post traumatic stress disorder’ hoyrir til familjuna av angist trupulleikum, men har er byrjanin ofta greið. Ein hending hevur elvt til, at vit hava kent okkum ótrygg annaðhvørt í eitt stutt ella eitt longri tíðarskeið. Eitt tekin upp á PTSD, sum skilur hetta frá vanligari angist, er, at fólk uppliva at hava “flashbacks”. Tey uppliva, at myndir, ljóð og orð, ið minna tey á tað ræðuliga sum hendi, koma fram fyri tey, tá tey eru vakin, ella tá tey sova. Kropsliga líkist angist nógv strongd, men tankarnir eru øðr­ vísi. Í stuttum kann sigast at strongd snýr seg ofta um tað, ið ein ikki nær. Tað snýr seg ofta um mangl­andi tíð. Angist snýr seg meira um ymiskt, ið kann ganga galið. Tað snýr seg um tað, sum vit eru bangin fyri ella stúrin um. Tað er strævið lív at hava angist, og tað ávirkar ofta vinaløg, parløg og arbeiði. Tað er eisini torført hjá mong­um at skilja, hvat angist er. Tað er ringt teimum, sum eru um ein við angist at skilja, at tey ikki bara kunnu hugsa meira jaligt, ikki stúra um tað, sum tey ikki kunnu broyta og ikki bara kunnu ‘sláa kalt vatn í blóðið’. Men tað er ikki so ein­falt. Tá ein hevur angist, so er ólag komið í háttin, kroppurin og heilin arbeiða saman á, og tað er ógjørligt at bara gevast við at stúra. Tá ein tíð er fráliðin, kann ein byrja at stúra fyri at stúra, tí at ein hevur havt so nógvar neiligar upp­livingar av at hava tað so ringt, tá ein er stúrin. Um tú hevur angist, so er týdn­ ing­armikið at gera tað, sum tú kanst, fyri at tað ikki gerst verri. Til dømis er týdningarmikið at sova nokk, eta væl og røra teg. At drekka nógvar drykkir við koffein kann eisini gera tað verri. Tað er eisini gott at royna at sleppa sær und­an strongd og ikki at skunda sær ov nógv gjøgnum dagin. Eisini er gott at vera saman við fólki, ið stuðla og ugga heldur enn royna at loysa nakað. Minnast skal til, at angist er ikki eitt val, og tí ikki bara nakað ein kann gevast við. Hóast alt hetta kann hjálpa, so loysir tað oftast ikki grundleggjandi trupulleikan. Sálarlig hjálp er ofta neyðug, og nógvir góðir og effektivir við­gerð­ arhættir eru.”