týsdagur 1. mai 2018síða 22

Mikudagur 2. mai 2018 · Nr. 49 22 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HUGLEIÐING Virgar T. Dalsgaard Barndómsheimið var Brücken­strasse nr. 10 í TRIER, Týsklands elsta býi, sum liggur við ta vøkru Mosel-ánna. Tað hábærsliga húsið er seinni skipað sum søguligt muse­um og minnisbýli fyri Marx. Karl var av múgvandi jødisk­um fólki. Pápi hansara var juristur og konverteraði tíðliga til protestantismuna, sjálvt um Trier liggur í tí katólska Rheinland. Men eftir­sum tað protestantiska stór­veldið Preusen ráddi yvir Rheinland tá á døgum, var tað politiskt og taktiskt klókt av pápa Marx at velja ta luthersku trúnna fram um ta katólsku, tí tað gav honum mun­andi hægri status sum prakti­serandi advokatur. Pápin bleiv kristnaður, áðrenn Karl var føddur, men son­urin bleiv ikki doyptur fyrr enn í 1824, tá ið hann var seks ára gamal. Heimið var avgjørt ikki relig­i­øst, so Karl fekk ein sekuler­an ella deistiskan upp­vøkst­ur, har tey klass­ isku idealini og demo­kratisk­ ir upp­lýs­ing­ar­filo­soff­ar sum Voltaire og Rous­se­au settu ta intellektu­ellu skránna. Karl var nr. trý av sjey børnum, og hvørki for­eldur ella systkin ivaðust nakran­ tíð í, at hann var tað avgjørt gløggasta barnið í flokkinum. Tey stimbraðu hann við systematiskum heima­undir­ vísningi, líka til hann var 13 ár, og so kom hann á tað rættiliga revolutionera og heldur ódisciplineraða Trier gymnasium, har hann tók studentsprógv sum 17 ára gamal í 1835. - Sama heystið var hann immatrikuleraður við uni­ versi­tetið í Bonn, har hann eftir kravi frá pápanum skuldi lesa jura, hóast Karl nógv heldur vildi lesa filo­ sofi-søgu og litteratur. Karl luttók dúgliga í tí pulserandi studentar­ lívi­num, og hann gjørdist skjótt formaður í einum rætti­liga epikuræiskum studentar­felagi, sum æt "Landsmannschaft der Trevera­ner." Um hetta mundið møtti hann Jenny von Westphalen, sum hann bleiv avbera góður við, men tey máttu kortini trúlova seg í loyndum. Tann jarð­bundna Jenny fekk øgi­ liga sterka ávirkan á Karl Marx. Men báðum dámdu væl tað studentikosa lívið, og tann hedonistiski skemtara- kultururin sást skjótt aftur í skoðsmáli og teimum vána­ ligu karakterum, sum Marx fekk. HEGEL og BERLIN-tíðin Hann varð tí árið eftir send­ ur til Berlin at lesa við tað kon­servativa , men væl- renomer­aða Friedrich Wil­ helm universitetið í Berlin. Har fór hann kortini av álvara at studera filosofi og økonomiska søgu, hóast páp­ in andøvdi hvast ímóti. Karl sendi bæði pápanum og Jenny sterkar kenslu- løddar og æstetiskar yrk­ ingar, essays og kronikkar á elegantum máli, og hann kundi uttan iva havt fingið eina glæsiliga karrieru sum skald. - Hann sveimaði hesa tíðina millum nógv ymisk fak, umframt filosofi og øko­nomi; - t.d. var hann hug­ tikin av bæði natúr­vit­skapi, antikkari søgu og litteraturi , men hóast harða mótstøðu frá pápa sínum, sveik hann heilt jura-fakið, sum keddi hann. Hann las nógv teir kendu filo­soffarnar Immanuel Kant og Gottlieb Fichte, men fyrst og fremst var tað Georg W. Friedrich HEGEL, sum hug­fangaði Marx. Høvuðstemaið hjá Hegel er dialektikkin, sum er ein retorisk metoda, har man í ósamd­um dialogi gjøgnum ymisk­ar mótsetningar ella andstøðu-sjónarmið kem­ ur fram til eitt triðja hægri erkennilsi, sum inni­held­ur tilfar frá báðum teim­um upprunaligu mót­setn­ing­un­ um. Hann nevnir and­ støðu­sjónarmiðini tesu og antitesu, sum við nærri kann­ing og konstruktivum dialogi kunnu blíva til syntesu. Konklusiónin ella syn­ tes­an inniheldur altso filosofisk sjónarmið frá báðum teimum upprunaligu mót­setningunum. Tann lutherski Hegel postuleraði opti­mist­iskt, at ein andilig og søgulig "verðinsfornuft" kontiner­liga stýrdi øllum útviklingi fram móti hollari, sannari og meira rationellum støði. Tá ið søguligir mót­setn­ ing­ar ella andstøðu-principp bresta saman førir tað altso fyrr ella seinni til eina betri og meira rationella skipan! Eitthvørt trin á tí søguligu trappuni er altso gjøgnum mótstríðandi rørslur á veg til eitt hægri og meira útviklað trapputrin. Sjálvt um Hegel var deyður í 1831, vóru hesir tank­ ar hansara livandi nógv ár seinni, og allur universitets- andin í Berlin var merktur av "hegelianarum", sum skjótt fóru í tvíningar, ein radikalan bólk av sekulariseraðum vinstra-hegelianarum og eina konservativa preu­si­ska versión av høgra-hegelianar­ um, sum styðjaðu tað autori­ tera stjórnarvaldið . Marx fylktist rættiliga skjótt við vinstra-hege­lian­ ar­um og kom soleiðis meira og meira í andstøðu til ta ráð­ andi preusisku stjórnina. Teir radikalu hegelian­ar­ ar­nir høvdu deildir í teim­ um flestu týsku býum, men í Berlin vóru teir ser­liga væl organiseraðir og møttust javn­liga til debatt­fundir á "Wein­stube" í Friedrichs­ strasse, har teir fíltust á tað autoritera stjórnarlagið í Preusen. Øll debatt var "heg­ elsk"-orienterað og bygdi á dia­lek­tikk, har man royndi at náa til eina syntesu, og eitt hægri filosofiskt/søguligt er­ kennil­si. Tann lutherskt-idealist­ iski Hegel hevði jú postuler­ að, at søgan regluliga ger dia­lektisk lop hvørja øld, so mannaættin alsamt fær størri erkennilsi og víðari po­lit­iskt/religiøst út­sýni. Vinstra-hege­lian­ar­ar­nar vóru meira sekulariseraðir, og millum teirra var tann kendi tonkjarin Ludwig Feuer­bach, sum var rætti­ liga ósamdur við Hegel og vrakaði ta teologisku ideal­ ismu­na til frama fyri eina nakna materialismu. Feuerbach bleiv lagdur undir ateismu og koyrdur úr sínum starvi av somu or­ søk. Hann fekk við sínum materialistiska verðinsbílæti stóra persónliga ávirkan á Karl Marx! Aftur til Rheinland Í 1841 gjørdist Marx doktari í filosofi við universitetið í Jena. Tað sigst, at hann valdi Jena, tí hann hevði frætt, at vinstrahegelianarar ikki skuldu verða nóg objektivt dømd­ir við universitetið í Ber­lin. Evnið var annars um teir antikku filosoffarnar, Demo­krit og Epikur. Marx var sera belisin og kønur í antikkari filosofi, men hóast gott úrslit, hevði hann fingið so óflýggjaligt polit­iskt umdømi, at hann kundi ikki rokna við at fáa nakað undirvísingarstarv í sjálvum Preusen, so hann vendi heldur aftur til Trier. Hann var eftirhondini blivin so mikið kendur sum vítt­gangandi kritikari av preusiskum autoritetum, at hann heilt uppgav at fáa nakað professorat í filosofi á týsk­um øki. Hann valdi tí journalist­ ikk­in sum yrkisgrein í stað­ in fyri eina uni­versi­tets­ karrieru. Hann var longu kendur sum hvassur skribentur og hevði skrivað greinir til ymisk bløð og tíðarrit, so hann fekk tilboð um at gerast ein av teimum exter­ nu journalistunum á einum liberalum blaði í Køln, sum æt "Rheinische Zeitung für Politik, Handel und Ge­ werbe." Hann flytti tí til Bonn og skrivaði sína fyrstu grein í Kølnar-blaðnum tann 5. mars 1842, men longu sama heyst­ið fekk hann starvið sum leiðandi blaðstjóri og flytti til Køln at búgva. Tær hvøssu og væl­ skrivaðu greinir hansara høvdu boð til bæði liberal­ istar, socialistar, anar­kist­ar, radikalt-hugsandi og mode­ rat-monar­k­istiskar demo­krat­ ar. og tær fingu øgiliga fólka­ eydnu víða um í øllum Europa. Marx hevði longu frá sín­ um barndómi í Trier havt stóra andstygd fyri socialum órætt­vísi og visti, hvussu fátæks­lig korini vóru, serliga hjá bøndrum, men eisini hjá fátækum arbeiðsfólki í stór­ býunum. Ein av fyrstu greinum hansara var um, hvussu hervi­lig armóðin var millum vín­bøndur í Mosel-dalinum. So blaðið gjørdist und­ir hansara leiðslu social­polit­ iskt rættiliga vítt­gang­andi, og tað fekk skjótt myndug­ leikarnar heilt eystan úr tí konservativa Preusen at kanna eftir, hvussu tann legendariska blaðskrivingin hjá Marx var vorðin. Preusiska stjórnin sendi tí ein serligan blaðcensor til Rhein­land at halda eyguni við RZ . Friedrich Engels, sum var múgv­andi fabrikantsonur, var ein av teimum passio­ner­ aðu lesarunum hjá RZ. Sjálvt um báðir komu frá tí ríka partinum av tí týska miðalstættinum, høvdu teir sterka sociala indignatión og vóru ógvuliga forfardir um tað socialu neyðina hjá ognar­leysum. Engels var í november 1842 á veg til Englands, har pápi hansara hevði eina stóra bummulls-fabrikk í Man­chester. Hann legði leið­ ina framvið blaðstjórnini á RZ og vildi fegin hitta Marx. 200 ár síðani Karl Marx varð føddur Tann 5. mai 2018 eru tvey hundrað á liðin, síðani tann týski filosoffurin, sociologurin og økonomurin KARL HEINRICH MARX bleiv føddur