týsdagur 1. mai 2018síða 24

Mikudagur 2. mai 2018 · Nr. 49 24 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 HUGLEIÐING provokeraði Preussen so nógv, at teir kravdu av Frankaríki, at Marx skuldi burturvísast úr Paris, so hann mátti aftur í januar 1845 á politiska nomaduferð við familjuni. Hesu ferð slapp hann at seta seg niður í Bruxelles. Har skrivaðu bæði hann og Engels fleiri principiellar bøk­ur og stríðsrit. Men teir kunn­gjørdu ikki alt tilfarið, tí teir firnaðust censurin. Í december sama árið frá­ skrivaði Marx sær sítt týska statsborgaraskap, fyri at Preusen ikki kundi noyða Belgien at útvísa seg. I 1846 stovnaðu Engels og Marx eitt kommunistiskt felag, men árið eftir fusioner­ aðu teir við "Bund der Kommunisten", sum var eitt størri felag fyri týskar útisetar í Bruxelles, London og Paris. Fylkingin skuldi hava eina stevnuskrá og tað var litið upp í hendurnar á Marx og Engels at redigera stevnuna og stríðsritið. Við tað, at Marx og nógvir aðrir limir umrøddu seg sjálvar við tí utopiska orði­ num "kommunistur" fekk ritið tað bombastiska heit­ið "Mani­fest der Kommun­ist­ isch­en Partei". Tað bleiv liðugt skriv­að í Bruxelles 1848 og givið út í London, beint áðr­enn ta legendarisku Februar­revolu­ tión­ina í Paris. - Í hes­um viðgitna mani­festi saman­ fata teir ta kapital­istisku søgu­gongdina, Tað politiska stríðsritið endar við teimum legendar­ isku orðunum: "Mögen die herrschenden Klassen vor einer kommunistischen Revolu­ tion zittern. Die Proletarier haben nichts in ihr zu ver­ lieren als ihre Ketten. Sie haben eine Welt zu ge­ winnen. - Proletaren aller Länder, vereinigt euch!" Stutt eftir, tá ið Februar­ kollveltingin var farin í gongd í Paris, varð Marx eisini útvístur av Belgien. Flýggjar sum "statsleysur" Hann fór nú saman við Engels aftur til Køln og bleiv aðalblaðstjóri á NEUE Rheinische Zeitung. Blaðið seldi væl, men mátti kortini steðga av politiskum grund­ um longu 1849, tí tann borgar­ligt konservativa kontra­revolutiónin hevði sigrað um alt Europa, so februar­revolutiónin bara bleiv ein søgulig parentes! Marx sjálvur bleiv nú útvístur úr sínum egna føði­ landi, tí hann var blivin stats­ leysur. Hann flýddi nú til Paris og haðani stutt eftir til London, har hann bleiv restina av sínari ævi. Marx gjørdist dagligur gestur á eingilskum bóka­ søvnum og stovnum, har hann arbeiddi febrilskt við sínum gigantiska høvuðs­ verki "DAS KAPITAL", sum kom út við fyrsta bindi í 1867. Hann var eitt satt arbeiðs­ grev, - familjan svølt­aði, hann var nógv plág­aður av sjúku og fekk onga løn fyri sítt strev. Hevði Engels ikki hjálpt teim­um, vóru tey kom­in á ørmunda­hús. Hini bæði bindini av "Kapitalinum" blivu útgivin og redigerað posthumt av Engels, men handritini hevði Marx sjálvur gjørt. Hann var treiskur, ídin og midvísur. Í hesi risastóru analysuni dissekerar Marx tað kapitalistisku økonomiina, og hóast nógvar av hansara præmissum nú á døgum eru skeivar, so er tann minutiøsa analysan av "meirvirði" og íbygdum kreppumynstri hjá kapitalismuni avgjørt eitt sociologiskt bragd. Tað eru elegantar og genialar konklusiónir út frá iva­somum forútsetningum! Men kapitalisman loftaði sær oftast undan teimum flestu analysunum hjá Marx. Hon hevur treiskliga innrættað seg næstan "dialektiskt" eftir umstøðunum, sjálvt um hon ofta er plágað av kreppum, sum Marx profeteraði. Revolutión contra evolutión Tann fyrsta socialistiska Internationalan var hildin í London 1864, har Marx sjálv­ andi var við. og longu tá gjørd­ist hvassur tvídráttur mill­um anarkistin Bakunin og Karl Marx. Síðani hava socialistar telvað og skeldast um hug­ sjón­ir­nar hjá Marx. Hann fekk jú nógvar dogmatiskar disciplar, meðan hann livdi, men hann dámdi slett ikki teirra fortolkningar, og tí blivu teir internationalu fundir­nir ógvuliga turbulent­ir við møðisligum og hvøssum orðaskifti. Tað var aftaná ein slíkan rok­fund, at Marx skuldi hava sagt, at hann var, ið hvussu so er, ikki marxistur! Kommunistarnir vildu hava revolutión, meðan teir moderatu socialistarnir, sum seinni blivu social­demo­ kratar vildu hava evolutión og pluralismu. Síðani hevur verið djúp politisk gjógv millum teirra! Tann revolutionera Parísar-kommunan í 1871 var eitt satt vónbrot fyri Marx! Allir socialistar og social­demokratar vita, at teir, hóast alla ósemju, eisini skylda Karli Marx sína djørvu stevnu, og tað er eingin ivi um, at tey socialistisku fakfeløgini, sum Marx stimbraði og dúgliga styðjaði, hava syrgt fyri, at tann sociala armóðin, sum Engels og Marx stríddust ímóti, er nógv minkað, og arbeiðara­fjøldin hevur loftað sær bæði fíggjarliga og mentalt, uttan revolutión. Tað er enn ein stór gáta, hvussu ein einsamallur maður, sum bardist við sjúku, barnadeyða og ofta stórt fátækdømi, kundi leggja so nógv úr hondum, sum Karl Marx gjørdi. Tað sigst, at tann samlaða skriv­ingin hjá Marx fyllir 80 bind. Hann er avgjørt ikki tann fyrsti socialisturin - tað vóru nógvir undan honum, serliga í Frankaríki og Englandi, men hann er avgjørt tann størsti og mest systematiski teoretikarin, har hinir vóru meira idealistiskir agitatorar! Í dag eru ikki nógv, sum rokna marxismu fyri eina vitskapliga teori, men tanka­góðsið hjá Marx er so umfatandi, at hann ofta hevur sera beinrakin sjónar­ mið um nógvar økonomiskar spurningar. Men tað kann tykjast naivt, tá ið tann annars materialistiski Marx bleiv citer­aður fyri, at man í tí "utopiska" kommunistiska sam­felagnum fór at liva eftir regluni: "Jeder nach seinen Fähig­keiten, jedem nach seinen Bedürfnissen!“, altso, at fólk framleiða og arbeiða eftir førimuni, men njóta eftir tørvi. Marx var ein intellektu­ ell­ur risi, og hann var eisinj fleksi­bul og pragmatiskur. Hann skifti fleiri ferðir filoso­fiskt gear gjøgnum lívið og var á ellisárum við at moderera síni revolu­tio­ n­eru sjónarmið - kanska tí tey evolutioneru og prag­ matisku sjónarmiðini hja Javn­aðarflokkum interes­ ser­aðu hann. Tað er lítil ivi um, at hann avgjørt hevði reviderað síni radikalu sjónarmið, hvis hann hevði upplivað tann vanskeplaða karikaturin av hansara tankum, sum varð skapt í Sovjettsamveldinum í 1917. Tað hevði ikki dámt einum frílyntum manni, sum alt lívið stríddist móti autoritetum og diktator­ iskari framferð. Marx doyði í 1883 og liggur grivin á Highgate cemetery í London, hagar fjøld av fólki framvegis valfartar í takksemi á hvørjum ári. Litt.: Werner Blumenberg: KARL MARX (1963) Gyldendals Encyklopædi Politikens filosofileksikon ymsar greinir, tíðarrit og kronikkar Hendan myndin er tikin frá 13. apríl í Trier í Týsklandi. Standmyndina av Karl Marx hevur kinesiski listarmaðurin Wu Weishan gjørt, og hon verður avdúkaða 200 ára føðingardegnum hjá Karl Marx leygardagin – 5. mai. Standmyndin er 4,4 metrar høg og vigar 2,3 tons – og hon er ein gáva frá Fólkarepublikkini Kina til býin Trier, har Karl Marx varð føddur fyri 200 árum síðani Mynd: AFP