hósdagur 17. mai 2018síða 21

FRÍGGJADAGUR 18. MAI 2018 SOSIALURIN 56 21 tí latínska alfabetinum og fremmanda­málum sum vit læra, og tað eru nóg góðar grundir til at stavir­nir c, q, w. x. og z skulu vera við í alfabetinum. Bæði alfabetið og málið skulu vera inkluderandi – fevn­andi (sí Fylgiskjal 3). Bergur Jacobsen, fyrrverandi prest­ur­in, blaðstjóri og lands­ stýris­maður skrivar undir yvir­ skrift­in “Móðurmálskomplex! Móðurmálsmafia?” eina ‘bloggur’/ grein í norðlýsid.fo, 15.02.2018, har hann harðliga átalar tey betri­vit­ andi málfólkini sum onkusvegna terrori­sera vanliga føroyingin, so hon/hann nóg illa tora at lata munn­in upp, tá fólk eru hjástødd, tíans­heldur at skriva eina við­ merk­ing. Tí sjálvandi duga hesi fólk før­oyskt, um tey eru uppvaksin í Føroyum. Øll vanlig vitandi menniskju duga sítt móðurmál, skrivar hann. Og hann endar við: “Summi duga at skriva, onnur duga at stava, bara tey fáu duga bæði! Og umframt at vera mállæra og rættstaving, so er móðurmálið eisini tónleikur, og kanska framum alt tónleikur!” (sí Fylgiskjal 4). Tað sum Bergur Jacobsen um­røð­ur her, er avleiðing av tí oman fyri nevndu málreinsing og skerjing av alfabetinum, ið fremman­dager málið. Málrøkt í okkara tíð er ikki málreinsing, men at lata grógva og trívast og hjúkla um – og vegleiða tá tørvur er. Við eini hóvliga inkluderandi til­gong til málið fáa vit fólkið at føla seg heima í málinum, soleiðis at øll kunnu taka undir við kenda slag­orðinum hjá Málráðnum: “Øll eiga málið”. 4. Móðurmálsorðabókin frá 1998 knæsetti tað latínska alfabetið sum stavrað Stóra tvey binds “FØR­OYSK ORÐA­BÓK” (Móður­máls­orða­ bók­in, MMO) frá 1998, við Jóhan Hendrik Winther Poulsen, professara, sum formanni í ritstjórnini, knæ­setti tað latínska alfabetið sum stavrað við øllum okkara 34 stavum sum bókstavaindeks. Hetta óskerda stavraðið (móður­máls­ alfabetið) skuldi tryggja, at móðurmálsorðabókin kundi rúma tí føroyska talu- og skriftmálinum í øllum sínum veldi, sum í dag verður myndað av arvorðum, tøku­orðum og fremmandaorðum. J.H.W. Poulsen, professari er her meiri á linju við støðuna hjá Chr. Matras, professara viðvíkjandi rað­festing av móðurmálinum, enn hann var, tá hann tosaði við Ullu Clau­sén í 1977 (sí undir pkt.3). Meirilutin í fráfarna Málráði tók tó ikki undir við hesi hjá J.H.W. Poulsen, professara fram­ skygdu ætlan frá 1998, men viðtók – sum áður nevnt - ístaðin ein­ síðugt í november 2013 at skerja móður­málsstavraðið, brúkt sum bókstavaindeks í MMO, við bókstavunum c, q, w, x, z. Hetta bleiv gjørt, hóast ein samd Løg­tingsins Mentanarnevnd, samd Málnevnd við Jógvan í Lon Jacobsen, professara, sum formanni, og minnilutin í Málráðnum øll mæltu til at góð­taka tað latínska alfabetið, móður­máls­alfabetið, sum føroyskt stavr­að (sí Fylgiskjal 7). Jeffrei Henriksen, “The grand old man” í føroyskum, skrivaði í eini grein í Sosialinum 19.08.2009, “at tað mundi vera longst sum best, at børnini alt fyri eitt læra eitt føroyskt-vesturlendskt stavr­ að”, t.v.s. móðurmálsalfabetið við teim­um 34 stavunum (sí Fylgiskjal 5). 5. Stavraðið er eitt pedagogiskt og praktiskt amboð – ikki ideologiskt Vanliga verður roknað við 26 basis bókstavum í tí latínska alfa­beti­ num, nevniliga: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z, svarandi til tað enska alfabetið. Hesir 26 basisstavir ganga aftur í móður­málsalfabetinum hjá okk­ um og í alfabetunum hjá fleiri av teimum málum, sum vit læra inn­an skúlagátt, og tað er ein styrki. Vit møta teimum í vinnu­ lívi­num, mentanarhøpi v.m. Eitt nú: Danskt, norskt (nynorskt og bokmål), svenskt, enskt, týskt, spanskt og franskt. Íslendskt fellur uttanfyri við bert 22 basisstavum, ikki (c, q, w, z). Tey ymisku málini hava so teirra serstavir aftrat, eins og vit hava okkara átta serstavir. Svenska Málráðið valdi 3. mars 2005 at leingja teirra alfabet við ‘w’, grundað økta brúki av lániorðum og www (World Wide Web), og av psykologiskum grundum. Svenskt hevur sostatt nú allar 26 basis­stavirnar við í teirra alfabeti, um­framt tríggjar serstavir, íalt 29 stavir. Sambært Jógvan í Lon Jacob­ sen, professara í føroyskum máli, er alfabetið ella stavraðið ikki ein málfrøðiligur spurningur, men talan er um eitt pedagogiskt og prakt­iskt amboð í tí dagliga, har hugsað verður um nyttuvirðið heldur enn um ideologiskar sann­ før­ingar. Professarin mælir til fult stavrað við 34 stavum og eina inkluderandi tilgongd til málið. Tilgongdin hjá Jonhard Mikkel­sen, ið var talsmaður hjá meiri­luta­num í fráfarna Málráðið, sum skerdi føroyska stavraðið við c, q, w, x og z, er í andsøgn við fatanina hjá Jógvan í Lon Jacobsen, pro­fessara. Í greinini “Eitt sjaldan skitið bragd” (sí Fylgiskjal 6), skrivar Jonhard Mikkelsen m.a., at “Føroyska stav­raðið er bara eitt málfrøðiligt mál. Tað er leyst av politikki og hugburði hjá fólki”. Hetta er bein­leiðis í stríð við ætlanina hjá Mentanarnevndini hjá Løg­ tinginum, sum í sínari tíð legði lunnar undir Málráðið (sí Fylgi­ skjal 6 og 7). 6. 70% av føroyingum taka undir við tí latínska alfabetinum sum føroyskt stavrað Í 2014 vístu tvær kanningar, ein hjá Lóður og ein hjá Fróð­skapar­ setrium, at 70% av før­oy­ingum taka undir við tí latínska alfa­ betinum sum føroyskt stavrað, og at føroyingar sum heild vóru ímóti at skerja alfabetið í Móður­ máls­orðabókini. Flest allir okkara grannar og enskt brúka tað ‘latínska alfa­ betið’, og føroyskt mál er í dag meira enn arvorðini. Yvir 7.000 føroyingar bera nøvn við onkr­ um av nevndu stavum í, og tað følist fremmandagerandi ikki at kunna stava sítt føroyska navn á føroyskum. Føroyska telefon­ bókin er eisini indekserað við hes­ um stavunum, annað hevði ikki borið til, tí mong eftirnøvn byrja við teimum eins og í mongum tal­gildum ella digitaliseraðum út­gávum. Við einum skerdum stavraði uttan stavirnar c, q, w, x, z er før­ oyskt ikki nøktandi sum nútíðar sam­skiftismiðil, tí hesir stavir hava verið í føroyskum síðan mið­ øld, og eru framhaldandi fast­ur táttur í okkara dagliga sam­skifti á okkara samansetta móður­máli. Tað má tí roknast sum eitt handi­ cap fyri børnini, at vit læra tey eitt fyri móðurmálið skert alfabet, fyri ikki at talu um tey sum koma uttanífrá og ynskja at læra seg før­oyskt mál. Allir næmingar í dag brúka teldu, og tað er bæði sjálvsagt og við­komandi, at teir frá fyrsta degi skulu læra allar latínsku bók­stavir­nar á tastaturinum og raðfylgjuna í tí latínska alfabetinum, eins og vit læra talrekkjuna. Hetta gevur vissu, trygd, skjótleika og sam­leika. 7. Inkluderandi tilgongdin framtíðartryggjar tað føroyska málið Føroyingar havi síðan miðøld ver­ið tvímæltir, og kanningar vísa at tvímælt fáa eitt meiri fjøl­táttað málbrúk og klára seg væl. Men havast má í huga, at málið umframt at vera okkara sam­skiftismiðil eisini er okkara mentanar- og samleikaeyðkenni, og skal varðveitast og mennast við atliti til hesar eginleikar, tó uttan at tað gongur út yvir tað funktionalistiska í málinum. Hinvegin er tað óheppið at isolera tað føroyska málið. Mál­ felag­ið metir, at vit í hesum globali­seringstíðum heldur eiga at brúka tað útlendska árinið á málið positivt inkluderandi. Til hetta krevst eitt inkluder­ andi stavrað, við teimum bók­stav­ um sum eru í brúki í máli­num, og sum eru at rokna sum eitt pedagogiskt og praktiskt am­boð í tí dagliga, nevniliga móður­máls­ alfa­betið. Vit hesum kunnu vit varð­veita og tryggja eitt sterkt grundar­lag fyri móðurmálinum í gerandisdegnum hjá “globala før­oy­inginum”. Á henda hátt megna vit at seta orð á tað, sum vit vilja bera fram og eisini at kunna stava til ikki bert arvorð, men eisini innlænt orð, fakorð og fremmandaorð, harav mong longu hava sítt natúrliga pláss í tí før­oyska málinum. Og ikki minst, før­oy­ingurin sleppur at stava til sítt aldargamla navn á føroyskum. ------------------- Tilmælið hjá Málfelagnum til Málráðið Á heysti 2015 gav Málfelagið út Móðursmálsalfabet við øllum 34 bók­stavunum í. Óli P. teknaði, og lýsir tilknýtið hjá teimum einstøku bókstavunum til tað føroyska um­hvørvið og dagligdagin við við­komandi tekningum og hug­tøk­um. Móðurmálsalfabetið í A4 stødd bleiv sent til øll húskir í Føroyum og hetta alfabetið ella stavraðið fæst til keyps í bókhandlum í A4 stødd og plakatstødd. Á baksíðuni á Móðurmálsalfabetinum stend­ ur stutt frágreiðing um hví Mál­ felag­ið metir, at vit øll eiga at læra okk­um Móðurmálsalfabetið (sí Fylgi­skjal 8). Málfelagið vil við hesum skrivi heita á Málráðið um at viður­ kenna tað latínska alfabetið niðan­fyri sum føroyskt stavrað, í sam­svari við bókstava-indeksið í Móður­máls­orða­bókini og fólksins ynski, og viðurkenna tað sum almenna alfa­betið í Føroyum. Aa Áá Bb Cc Dd Ðð Ee Ff Gg Hh Ii Íí Jj Kk Ll Mm Nn Oo Óó Pp Qq Rr Ss Tt Uu Úú Vv Ww Xx Yy Ýý Zz Ææ Øø Tórshavn, 26.03.2018 Tíðargreinin verður skrivað av skiftandi fólkum, sum ikki dagliga eru knýtt at blaðnum. Evnini eru ymisk, men viðgera øll okkurt evni, sum er viðkomandi fyri tíðina júst nú. Regin Eikhólm Málfelagið – móðurmálinum at frama