týsdagur 26. juni 2018síða 6

Mikudagur 27. juni 2017 · Nr. 72 6 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 VIT GLOYMA MENNISK VIT JAGSTRA KRABBA Felagið Føroyskir Sjúkrarøktarfrøðingar Tá eitt menniskja fær krabba­mein, er tað lívs­neyð­ ugt at staðfesta, hvar í kropp­ i­num, sjúkan situr. Men vit mugu eisini duga at finna og taka hond um persónin við sjúk­uni. Hvørt ár fáa áleið 225 før­ oy­i­ng­ar staðfest krabbamein. Sjúkl­ing­arnir fáa røttu viðg­ erð­ina skjótast gjørligt – tað syrg­ir heilsuverkið fyri. Men sjúkl­ingar sakna stuðul og hjálp til at rúma tí nýggja lív­i­num, nú alt knappliga er vent upp og niður. Sum sjúkr­a­røkt­ar­frøðingur er tín fremsta uppgáva at nøkta tørv­in hjá sjúklinginum. Men hvussu nøktar tú ein tørv, sum tú ikki kennir? Soleðis ljóðaði spurn­ing­ ur­in, sum tær báð­ar, Birna Mohr Joensen og Sonja Nielsen, settu fyrr í ár, tá enda­liga upp­gáv­an í út­búgv­ ing­ini í heilsuvísindum stóð fyri framm­an. »Tað finst nógv gransking, sum vísir, at tað, sum heilsu­ starvs­fólki­ni halda, at sjúkl­ ing­ur­in hevur tørv á, als ikki sam­svarar við tað, sum sjúkl­ing­ur­in í veruleikanum kenn­ir tørv á. Í Føroyum hava vit eingi tilboð um tørvs­met­ing, sum staðfesta menn­iskjansligu tørvirnir hjá teim­um, sum hava fingið krabb­amein. Tí verður tað ofta ógv­u­liga tilvildarligt, hóast starvsfólkini bara hava tað all­arbesta í hyggju«, siga tær, tá vit hitta tær á fyrstu hædd á Lands­sjúkr­a­húsi­ num. Vit eru í nýggju hølunum, sum eru gjørd fyri at vísa al­menn­inginum, hvussu nýggja sjúkrahúsið fer at síggja út. Á nýggja hvíta veggi­num eru visiónirnar fyri Før­oya størsta sjúkrahús skriv­aðar. Hetta er ein stovn­ ur, sum Birna Mohr og Sonja Nielsen sjálv­ar hava tætt tilknýti til. Birna Mohr Joensen, sum nú er leið­ari á hvíld­ar­heim­i­num Naina, hevur fleiri ár á baki í utt­ an­lands­tænastuni á Lands­ sjúkra­hús­i­num, meðan Sonja Niel­sen starv­ast sum deild­ ar­leið­ari á B6. Tær eru báðar sjúkr­ar­økt­ar­frøð­ing­ar, og hava nú før­leik­a­ment seg til mast­er í heilsuvísind. Stórbærar visiónir, men vantandi tilboð Sonja Nielsen peikar okkum á vegg­in og greiðir frá, at hon held­ur, at orðini bera boð um eina visiónera sjúkra­hús­ stjórn, sum ynskir at bjóða sjúklingum ta allarbestu við­gerð­ina. »Hetta eru stór­ bær­ar hug­sjón­ir, sum stjórn­ in hev­ur fyri okkara sjúkra­ hús«, sigur hon. »Vit hava á­trok­andi tørv á at broyta okk­ara hugburð mótvegis við­gerð. Viðgerð snýr seg nevn­liga slett ikki bara um at gera fólk frísk frá sínum sjúk­um«, staðfestir Sonja Niel­sen, sum fær eitt játtandi nikk send­andi frá Birnu, sum hon hev­ur lisið saman við sein­astu fýra árini. »Mann vil viðgera, viðgera og aft­ur við­gera í dag, men teir menniskjansligu av­leið­ ing­ar­nar av at vera sjúk­ur verða forsømdar«, legg­ur Birna Mohr Joensen aftr­at. »Tað kann hava stór­ar av­leið­ ing­ar við sær fyri tann sjúka, og tað kann í síðsta enda kosta sam­felagnum dýrt. Tí sjúkl­ing­ar við álvarsamum sjúk­um kunnu hokna und­ ir trýst­i­num og gerast ó­ar­ beiðs­før­ir langt áðrenn teir eru klárir til at fara av ar­ beiðs­markn­að­i­num«, sigur hon álv­ar­samt. Ynskja eina broyting Og tað er júst hesin trup­ ul­leikin, tær báðar viðgera í mast­er­rit­gerð síni, sum í næst­um verður givin út í Eu­ rop­e­an Journal of Oncology Nur­s­ing. Í ritgerðini kanna tær, hvør­jar avbjóðingar eru, tá tú gerst álvarsliga sjúk­ ur av krabbameini og býrt í einum lítlum fjar­skotn­um oyggjasamfelag við fá­um ser­lækn­um og av­mark­að­um tilboðum. Og júst stað­set­ing­ in og støddin á okkara landi kann vera orsøkin til av­bjóð­ ing­ar. Eitt nú tí sjúklingar við ál­v­ar­somum sjúkum í nógv­um førum verða sendir uttan­lands til viðgerðar – ofta uttan at heilsuverkið rind­ar fyri, at ein avvarðandi kemur við. »Vit eru jú eitt lítið land, og tað sigur seg sjálvt, at okk­ara heilsuverk ikki kann vera eins búgvið sum onn­ ur heilsuverk, sum hava mundandi størri fíggj­ar­ karm­ar«, sigur Sonja Niel­sen. »Og tað hevur altso av­leið­ ingar ­fyri sjúklingin, tá man sam­an­ber við sjúklingar í eitt nú Danmark«. Hóast starvsfólkini í heilsu­verk­inum hvønn dag gera sítt allarbesta, og í nógv­ um førum nógv meir enn tað, so eru altso trupulleikar í sjálv­ari skipanini, staðfesta tær báðar, sum sjálvar hava fleri áratíggju á baki í før­ oyska heilsuverkinum. »Vit hava sæð trupulleikarnar við okk­ara egnu eygum, og nú vilja vit gera okkara til at betra um støð­una«, siga tær og vísa á, at tað vant­ar gransk­ing á teim­um økj­um, sum hava við teir menn­ iskj­ans­ligu av­leið­ing­ar­nar at gera, sum standast av at vera sjúk­ur. At gransking er fyrsta stigið, sum skal til fyri at á­vísa ein trupulleika, eru tær báðar samdar um. Um­ framt at ritgerðin verður giv­ in út í einum altjóða tíð­ar­riti, hava tær lagt fram á gransk­ in­g­ar­degi, og í næstum leggja tær úrslitið fram á 30-ára há­ tíð­ar­hald­i­num hjá Felagnum Før­oysk­ir Sjúkr­a­røkt­ar­frøð­ ing­ar. »Í Føroyum eru vit langt aft­an­f­yri, tá tað snýr seg um at skilja, at fylgirnar av eitt nú krabbameini eru ann­ að enn bara kropsligar. Tað eru nógvir sálarligir og so­s­ i­alir trupulleikar knýtt­ir at sjúkuni«, sigur Sonja Niel­sen, áðrenn Birna Mohr Jo­en­sen leggur aftrat, at mann sum starvandi í heils­u­verk­i­num stundum kann kenna seg ørkymlaða, tá sjúkl­ing­urin ikki fær tað, hon­um tørvar. »Sjúkligurin kann ger­ast frískur av krabb­a­meini, men kann seinni gerast invalid av tí trýst­i­num, sum sjúklingurin hev­ur verið undir«. Og tað er tað, vit skulu duga betri at fyr­i­ byrgja, staðfesta tær báðar. Men hvussu fyribyrgja vit tí? »Tað snýr seg fyrst og fremst um at broyta hugburð«, svara tær. »Vit skulu fara burt­ur frá at hugsa um eitt nú krabb­a­mein sum bert eina krops­liga sjúku, tí tað finn­ast prógv fyri, at menn­ iskj­ans­ligu - altso sosialu og sá­la­r­ligu – ár­inini eisini eru vandamikil og kunnu hava svár­ar av­leið­ing­ar fyri tann sjúka og harvið eisini alt Vit skulu fara burt­ur frá at hugsa um eitt nú krabb­a­mein sum bert eina krops­liga sjúku, tí tað finn­ast prógv fyri, at menn­iskj­ans­ligu ár­inini eisini eru vandamikil og kunnu hava svár­ar av­ leið­ing­ar fyri tann sjúka og harvið eisini alt sam­ fel­agið Fólk við krabbameini sakna stuðul og fáa ikki nøktandi kunning, vísir ein nýggj kanning. Orsøkin er, at heilsuverkið forsømir tað menniskjansliga as­pekt­ið, tá viðgerðin móti krabbameini fer í gongd. Loysnin kann vera eitt simp­ult spurnarblað, sum staðfestir tørvin hjá tí einkulta, siga Birna Mohr Jo­ensen og Sonja Nielsen, sjúkrarøktarfrøðingar, sum hava gjørt kann­ing­ina SJÚKRARØKT Sonja Nielsen er deild­ ar­leið­ari á B6 á Lands­ sjúkra­hús­inum Birna Mohr Joensen er leiðari á Hvíldarheiminum Naina Um krabbamein í Føroyum: – Hvørt ár eru 226 nýggir tilburðir – Í 2017 vóru 459 sjúklingar við krabbameini sendir uttanlands til viðgerðar – Onkologar eru í Føroyum tveir dagar um vikuna sambært avtalu við Ríkissjúkrahúsið – Vit hava eitt onkologiskt ambulatorium, men har eru bert medisinskir sjúklingar knýttir at. – Heilsuverkið hevur onga ætlan fyri, hvussu man loftar teimum menniskjanssligu avleiðingunum av krabbameini. FAKTA: