hósdagur 31. mai 2018síða 7

FRÍGGJADAGUR 1. JUNI 2018 SOSIALURIN 61 7 MILDRIÐ JACOBSEN MILDRID@SOSIALURIN.FO – Eg vil ráða øllum, sum fáa tilboðið, til at lata seg koppseta fyri HPV-virus, tí tað, sum eg havi verið ígjøgnum, er einki at bjóða einari ungari gentu, sigur Laila Christansdóttir Mathisen, sum í nógv ár hevur havt so ógvisligar kyknubroytingar, at hon hevur verið noydd at gingið til kanningar fleiri ferðir um árið. – Hvørja ferð havi eg stúrt fyri svarinum og verið bangin fyri, at nú var tað blivið so ringt, at talan var um krabbamein, sigur Laila, sum fekk staðfest, at hon var smittað við HPV-virus, tá hon gekk í framhaldsdeildini í Ósaskúlanum, sum skúlin kallaðist tá. Hon sigur, at tað tekur sera nógva orku at hugsa um kyknubroytingarnar, og at hesar broytingar við tíðini kunnu gerast til krabbamein í lívmóðurhálsinum. – Tað er ómetaliga strævið at fara til kanningar so ofta, og tær báðar vikurnar, sum ganga, áðrenn svarið kemur, stúri eg illa, sigur Laila, sum eigur eina fimm ára gamla dóttir, og ofta hugsar, at hon má ikki doyggja frá dóttrini. Hon sigur avgjørd, at allar ungar gentur og kvinnur eiga at verða koppsettar fyri HPV-virus. – Tað er tungt hjá einari so ungari gentu at fáa at vita, at hon er smittað við HPV-virus, og at tað kann vera byrjanin til krabbamein. Tað er heldur einki stuttligt at ganga so ofta til kanningar og at stúra fyri, hvat svarið verður næstu ferð. Tí mæli eg so avgjørt øllum til at koppseta seg, sigur Laila, sum langt síðani hevur avgjørt, at dóttirin skal hava koppsetingina, sum verjir fyri lívmóðurhálskrabba. Skelkað av boðunum Laila Christiansdóttir Mathisen greiðir frá, at hon hevði als ongan illgruna um, at hon var smittað við HPV-virusi, og at tað var meira ella minni av tilvild, at hon yvirhøvur varð kannað. – Eg bleiv øgiliga kløkk, tá kommunu­ lækn­in segði við meg, at eg hevði HPV-virus, sum kann vera byrjanin til krabbamein. Hann segði eisini við meg, at tað var neyðugt við regluligum kanningum fyri at halda eyga við kyknubroytingum. – Tað var eitt ómetaliga stórt sjokk hjá einari ungari gentu at fáa at vita. Eg hoyrdi jú alla tíðina um fólk, sum vóru illa sjúk av krabbameini, og tað fór gjøgnum høvdið á mær, at nú fór eg at fáa krabbamein og doyggja, greiðir Laila frá og leggur afturat, at tað var øgiliga heppið fyri hana, at læknin kannaði hana fyri HPV-virus, hóast hon var so ung. – Eg tori ikki at hugsa um, hvat kundi verið hent, um tað ikki var blivið staðfest longu tá, sigur Laila og vísir á, at regluligar fyribyrgjandi kanningar fyri lívmóðurhálskrabba verða annars ikki bjóðaðar kvinnum, fyrr enn tær eru fyltar 25 ár. Kyknubroytingarnar taka dik á seg Ta fyrstu tíðina eftir at tað var staðfest, at Laila hevði kyknubroytingar, varð hon ikki kannað eins ofta og hesi seinastu árini. Men eftir at hon hevði átt dóttrina fyri fimm árum síðani, versnaðu kyknu­broyt­ ingarnar so nógv, at hon skuldi til kanningar hálva hvørt ár og síðani triðja hvønn mánað. – Tað er sera strævið at ganga til allar hesar kanningarnar og bara bíða og bíða. Tá svarið kemur, so skal ein aftur til nýggja kanning, og tað kennist sum um, at tú bara gongur og bíðar til kyknubroytingarnar verða til krabbamein, sigur Laila. Hon leggur afturat, at hon tíverri er millum teirra, hvørs immunverja ikki er góð, og at hon tí fær bruna og má taka heilivág eftir at kalla hvørja kanning. Óttin og stúranin eru orsøkin til, at Laila tók av, tá hon í síðsta mánaði fekk í boði at fara undir strýtuskurð, har niðasti parturin av lívmóðurhálsinum varð skorin burtur. – Hóast strýtuskurður eisini hevur avleiðingar, so valdi eg at taka tað stigið. Eg gjørdi tað við tí vón, at eg so kann gerast frísk, sigur Laila, sum júst hevur fingið at vita frá læknunum, at allur vevnaðurin við kyknubroytingum er burtur, og at líkt er ikki til, at kyknubroytingar eru aðrastaðni í lívmóðurhálsinum. – Tað er ein lætti at vita, men eg skal framvegis ganga til kanningar, og eg kann eisini verða smittað aftur við HPV, sigur Laila Christiansdóttir Mathisen. Ræddust koppsetingina Tá tilboðið um ókeypis koppseting fyri HPV varð sett í gildi í Føroyum í januar í 2009, var Laila millum tær genturnar, sum fingu tilboðið. Laila greiðir frá, at tey vistu lítið og einki um koppsetingina tá, og at hvørki hon ella foreldrini hugsaðu nakað serligt um at taka av tilboðnum. Nakað seinni frættist í fjølmiðlunum, at HPV koppsetingin kundi hava álvarslig hjáárin, og at gentur uttanlands enntá vóru deyðar, eftir at tær høvdu latið seg koppsett. – Tá hugsaði mamma, at tann vandan fór hon ikki at koma mær í, og tí varð eg ikki – Hvørja ferð havi eg stúrt fyri svarinum og verið bangin fyri, at nú var tað blivið so ringt, at talan var um krabbamein. Fyrsta desember í 2012 fingu allar gentur og kvinnur í Føroyum í aldrinum frá 12 til 28 ár tilboð um at verða koppsettar ókeypis fyri lívmóðurhálskrabba (HPV). Treytin fyri at verða koppsett ókeypis er, at gentan er fylt 12 ár, tá koppsetingin byrjar. Koppsetingarnar skulu vera framdar, innan kvinnan fyllir 28 ár. Fyrstu ferð tilboðið um ókeypis koppseting varð sett í gildi í Føroyum var 1. januar í 2009. Tá fingu gentur, sum høvdu fylt 14 ár, men sum ikki høvdu fylt 15 ár, í boði ókeypis HPV-koppseting. Árið eftir fingu eisini gentur, sum vóru føddar 1. januar í 1995 ella seinni, í boði at verða koppsettar ókeypis, tá tær høvdu fylt 13 ár. Koppsetingarnar skuldu vera framdar, innan gentan fylti 15 ár. Og frá fyrsta desember í 2012 hava so allar gentur og kvinnur millum 12 og 28 ár fingið tilboð um at verða koppsettar ókeypis fyri lívmóðurhálskrabba. Endamálið við koppseting fyri HPV- virus er at fyribyrgja at kvinnur fáa lívmóðurhálskrabba. Heilsufakliga metingin er, at um kvinnur taka av tilboðnum um HPV koppseting, fer tað sum heild at bera til at fyribyrgja, at kvinnur fáa vandamiklu sjúkuna í framtíðini. Hvørt ár fáa meira enn ein hálv millión kvinnur kring heimin staðfest lívmóðurhálskrabba, og á hvørjum ári doyggja umleið 250.000 kvinnur av sjúkuni. Koppseting fyri HPV er trygg og fyribyrgir lívmóðurhálskrabba. Tað staðfestir ein nýggj kanning hjá óhefta granskingarstovninum Cohrane. Í niðurstøðuni hjá granskingarstovninum, sum hevur granskað 26 ymiskar kanningar av koppsettum kvinnum, stendur, at koppingarevnið fyribyrgir krabbameini í lívmóðurhálsinum. Í niðurstøðuni stendur eisini, at tað ber ikki til at staðfesta, at koppsetingin hevur álvarslig hjáárin. Tað hevur annars verið nógv frammi, at HPV koppsetingin kann hava við sær hjáárin, og tí hava fleiri foreldur valt ikki at koppseta døturnar. Talið á gentum, sum vórðu koppsettar, minkaði nógv bæði í Føroyum og Danmark í 2014 og 2015. Í Danmark tykist vend at vera komin í, og bæði í 2016 og 2107 vórðu nógv fleiri gentur koppsettar enn árini frammanundan. Vit hava ikki fingið HPV koppsetingartølini í Føroyum tvey tey seinastu árini, men sambært landsapotekaranum plaga føroysku tølini at fylgja teimum donsku.