týsdagur 16. november 2004síða 10

18 Nr. 219 - 16. november 2004 Nr. 219 - 16. november 2004 19 TINGHELLUKRONIKK Gordon Ejdesgaard búskaparfrøðingur Í seinastuni hava vit upp- livað nógv kjak um m.a. kreppu, skattalætta og upp- sparing. Kundi hugsað mær at nomið við hetta og al- mennu umsitingina gene- relt. Scenario politikkur/ fíggjarpolitikkur Fyrst er at siga, at nú ein sokallað kreppa er ella er á veg, so vil landsstýrið vísa síni evnir sum leiðsla og royna at føra ein fíggjar- politik, sum í mest møgu- ligan mun kann bøta um støðuna. Alt gott um tað. Tað hevur verið góður skikkur at føra ein ekspan- sivan fíggjarpolitikk í krepputíðum. Hetta merkir stutt sagt, at landskassin t.d ger munandi íløgur, nú tað privata heldur aftur ella er farið á húsagang. Endamál- ið er at halda hjólini koyr- andi, til nýggir møguleikar vísa seg innan tað privata økið. Men hetta krevur sjálvandi fígging. Antin við at landskassin t.d. nýtir egnan pening, ella við at taka lán. Nú vísir uppskotið til fíggjarlóg komandi ár eitt fitt hall. Og landsstýrið hevur harafturat lovað skattalætta. Men Sam- haldsfasti fer avstað við skattalættanum. So har er eingin skattalætti hjá borg- arunum. Í botn og grund eitt sammensurium av ein- ari politiskari semju í landsstýrinum. Skal hesin fíggjarpolitikkur takast í álvara, so eigur ein frá- greiðing at fylja við. Antin førir landsstýrið ein eks- pansivan fíggjarpolitik ella ikki. At senda ein hóp av fólki inn á ALS er bert at skapa eina kreppu. Men so sleppur landsstýrið undan at gjalda í fyrstu atløgu. Ein hurlivasa av einum ekspan- sivum fíggjarpolitikki sum semja er um í landsstýr- inum, kann ikki annað enn undirgrava álitið til alt landsstýrið. Og sum um tað ikki er nokk. Sokallaði skatta- lættin er bert umleið kr. 60 mió ( seinni um tær 100 mió). Landsstýrið gevur fólki ein skattalætta uppá 60/100 mió kr. soleiðis at fólk (sambart Jørgin Niclassen) kunnu fara í gongd við at fáa hjólini at mæla! Leingið livið íløgur fyri kr.60 ( hovsa 100 mio.). Jamen, kr. 60/ 100 mió. kr. er bert ein avrund- ing á fíggjarlógini (ella ein roknifeilur). Tosaðu vit um kr. 200 mió í skattalætta og ikki blandaðu samhalds- fasta uppí, ja so tosaðu vit um reellan fíggjarpolitikk. Tað er jú at halda fólk fyri tað turra spott. Serliga tey sum forvinna lítið og einki og so pensiónistarnir. Og at brúka skattastigan sum umbering til at geva sær sjálvum ein eyka túr til Spanien er ein vánalig um- bering. Tey sum forvinna mest fáa mest! Hvar er ideologiin Jóannes? Tað ringasta, sum kann henda í okkara skroypiliga fólkaræði, er, at vit gerast leidd við politisku leiðslu okkara. Missa vit trúnna uppá leiðsluna er vandi á ferð. Tað er ikki tað, at politiska leiðslan ger feilir - tað gera vit øll. Men tá leiðslan tvíheldur um vána- ligu loysnir sínar, og ikki vit lurta eftir serfrøðing- unum, ja hvat verður so tað næsta? Sum er, gravar landsstýrið sína egnu grøv við einum búskaparpoli- tikki eingin annar enn landsstýrið heldur vera í lagi. Hví ikki siga sum er, at úrslitið er eitt sera vánaligt kompromis í Nesinum? Eitt so vánaligt kompromis skuldi verið steðgað, áðrenn tað kom so langt, sum tað er komið. Tað hevði verið nógv frægari, um uppskotið ongantíð kom á borðið, men at bíðað varð til eitt meira realistisk uppskot kundi verið lagt fram Eitt uppskot, sum hevði við ein reellan fíggj- arpolitikk og grundaðar sparingar at gera. Scenario skrall Nú er tó væl hugsandi, at bæði skattalættin og Sam- haldsfasti og sparingarnar - les uppsagnirnar - eru liður í einari heilt aðrari og nógv størri ætlan. Tað er hugs- andi, at Finanstilsynet hev- ur givið eitt vink til donsku myndugleikarnar um støð- una her heima. Vanligt er, at Danmarks Nationalbank eisini plagar at hava ein leiklut í hesum - og natio- nalbankin hevur júst úttalað seg. Og Nationalbankin hevur tað við at balla for- muleringarnar inn. Men hóast hetta so er bankin bersøgin tá tað kemur til: Kvartalsoversigt 3. kvartal: Den økonomiske situation på Færøerne. Fylgjandi citat eru úr frágreiðingini: Citat "…og af de fleste husholdningers og virk- somheders økonomi, er der ikke tegn på, at afmatning- en udvikler sig til en krise af samme omfang som i begyndelsen af 1990’erne. Sagt verður at kreppan ikki hevur somu tyngd sum fyrra kreppan. Tað, sum kan undra, er, at undir fyrru kreppuni fóru Føroyar fallit og undir umsiting. Eru Før- oyar næstan á somu kós sum í 1990’unum og kanska á veg undir umsit- ing? Er tað ikki álvarsamt nokk? Og víðari verður sagt: Citat: "Statistikgrund- laget til vurdering af den færøske økonomi er be- grænset, og dele af stati- stikken er behæftet med en betydelig usikkerhed." Samanhalda vit bæði citatini, so verður kanska ikki so galin endi. Tó við tí fyrivarni, at hagtølini, sum liggja til grund, kanska ikki skuldu verið nýtt. Tað merkir, at tað kann ganga betri, men eisini verri. Mín viðmerking er tíverri henda til journalistarnar: Sanna myndin av búskapar- ligu kósini er eisini at taka "worst case scenario" við. Føroya Banki og Føroya Sparikassi standa fyri meginpartinum av lánunum til alivinnuna. So her skulu møguliga innkasserast i tap ( bankin hevði avsett kr. 110 mió í 2003. Í sama tíðarskeiði hevði Spari- kassin burturleggingar v.m uppá kr. 320 mió.). Spurn- ingurin er so um hvat pen- ingastovnarnir skulu avseta fyri 2004? Viðv. alivinnuni er tað ringasta av fyri pen- ingastovnarnar. Men fráboðaðu sparing- arnar fáa sína ávirkan á sethúsamarknaðin. Sethúsaprísirnir vilja óivað um stutta tíð vísa seg at falla. Teir kunnu ikki annað. Hygg t.d. eftir sølu- prísunum hjá t.d. INNI P/F: órealistisk høgir prísir. Og- fella sethúsaprísirnir, ja so skal avsetast enn meira hjá Føroya Banka og Spari- kassanum - alt annað líka. Møguligar avsetingar krevja, at raksturin hjá peningastovnunum skal rationaliserast - so eisini her skal møguliga sparast. Peningastovnarnir kunnu ikki rekast við halli í longri tíð. Og tó: Hvørki Bankin ella Føroya Sparikassi kunnu fara á húsagang, sambart Egil Mølgaard fyrrverandi stjóra á Fíggj- areftirlitinum. Stovnarnir hava ov stóran týdning sum fíggjarkervi í samfelagnum til at teir kunnu fara. Arbeiðsloysi, sum er sett í verk, er bert møguliga byrjanin til eitt framprovo- kerað skrall. Kanska sett í verk eftir lærupeningin frá 1990’unum? Her er annars vert at bíta merki í, at tað er ikki óhugsandi, at vit í løtuni uppliva ein feril av tí sum nevnt verður " sjálvupp- fyllandi profeti". Tess meira landsstýrið tosar um kreppu, tess meira varin gerast øll við t.d. at nýta pening, við tí úrsliti, at privatnýtslan minkar. Hetta er m.a tað, sum hendir í Havnini í løtuni. Endaliga úrslitið skuldi helst ikki enda við, at vit bert fáa fíggjað nýgga vinnu, um landskassa veð- haldið verður kravt vegna manglandi lønsemi í vinn- uni. So eru vit aftur í 1970'unum við studning og veðhaldum. Men legg til merkis til snildisliga orðið: afturbering- rættað orðið er studningur. Scenario Sparingar Eitt annað mál eg kundi hugsað mær at nomið við er sparingarnar. Enn einaferð síggja vit at landsstýrið ikki hevur ein politikk. Á ensk- um verður hesin arbeiðs- háttur nevndur: "the science of muddle through" ella tað at hutla seg til eina loysn. Eitt fyribrigdi, sum verður nýtt, tá leiðslan ikki kann annað enn gita seg til, hvat skal henda í morgin. Var talan um eitt privat virki, so var trupulleikin privatur. Men her tosa vit um landsstýrið. Miðfyrisitingin skal spara. Tað er óivað gjørt út frá einum roknistykki, sum vísir, at har eru ov nógv fólk í mun til uppgávurnar, ella at pengarnir ikki røkka. Hetta er sjálvandi uppgáv- an hjá leiðsluni at meta um. Hetta eigur ikki at koma uttan ávaring, men er ein uppgáva sum m.a. starvs- fólkadeildin saman við aðalstýrunum eisini átti at Hugleiðingar um føroyska kreppuna tikið sær av leypandi. At siga at nú skal sparast innan allan sektorin er púrasta burturvið. Sjálvsagt hava aðalstjórarnir eisini eina uppgávu her. Tað kann ikki vera meiningin, at teir skulu bíða til boð koma frá løgmanni um at taka plenuklipparan fram. Og so uttan himpr at fara til arbeiðis. Fyri tað fyrsta er hátturin uttan hugflog. Harnæst er ein gererel spar- ing eitt beinleiðis tekin um, at leiðslan ikki veit, hvar veruliga kann og eigur at verða spart. Tískil skal sparast allastaðni! Eitt fyri- myndarligt dømi um hvussu ein ikki eigur at gera. Hugsað sær til eitt privat virki, sum hevði gjørt tað sama. T.d. eitt flakavirki/ trolari sum sendi góðsku- metaran til hús tí sparast skuldi. Ein og hvør kann síggja, at verður skorið um ein kamb, so er tað tí ein ikki veit, hvat eigur at verða gjørt. Ella hava vit kanska enn einaferð eitt kompromis? Semja um at hutla seg til eina umsiting eingin er nøgdur við? Hvørki leiðsla, starvsfólk ella kundar hjá tí almenna? Jamen hvar er sparipoli- tikkurin? Kann tað vera rætt, at gandatalið 10% er rætt? Allastaðni innan um- sitingina? Neyvan. Her er landsstýrið svar skyldugt. Hvør hevur ábyrgdina og hvør tekur avgerðina? Scenario umsitingin Einki er at ivast í, at al- menna umsitingin er ó- hóskandi til føroysk viður- skifti. Havi seinastu 6 árini arbeitt í Grønlandi innan umsiting og undirvísing í búskapi. Mangan havi eg nýtt amerikonsku kanning- ina av grønlenska mono- polfelagnum Grønlandsfly. Uppgávan var at meta um bygnaðin/ organisatiónina Grønlandsfly, og í hvønn mun hon var hóskandi til grønlendsk viðurskifti. Niðurstøðan hjá kanningar- nevndini varð, at organisa- tiónin var sera væl design- að. Sera væl egnað til eitt flogfelag. Men til eitt flog- felag við umleið 200 flog- førum! Trupulleikin var m.a., at arkitektarnir, sum teknaðu bygnaðin ikki kendu lokalu viðurskiftini nóg væl,og valdu so eina lætta loysn- eitt kopi. Tá eg sum fíggjarstjóri í Upernavik kommunu ( síðsta kommunan áðrenn Qaanaaq/ Thule í Norður- vestur-grønlandi) sá upp- skotið hjá Finn Norman Christensen á sinni, gjørd- ist eg bæði bilsin og skelk- aður. Hansara uppskot, sum varð góðtikið av Føroya Landsstýri, var eitt avrit av bygnaðinum hjá Upernavik kommunu. Og tann bygn- aðurin er eitt avrit av teim- um DONSKU kommunun- um! So nógv fyri sjálv- støðugar tankar og fantasi hjá landsstýrinum. Tað F.N. Christensen fekk 1 mió. kr. fyri kundi landsstýrið fing- ið frá undirritaða fyri kr. 4,75. Og so annars latið egnu umsiting loyst egnu bygnaðarbroytingar. Und- anførslan at best er at fáa konsulentar uttanífrá at loysa uppgávuna, hetta fyri innanhýsis frið skyld, er bert ein vánalig umbering. Kann eitt privat virki loysa sínar uppgávur av slíkum slag, so kann tað almenna gera tað sama. Tað er bert ein spurningur um vilja og hava mót til eina avbjóðing. Tað er ein grov undirmet- ing av okkara vælútbúna fólkið innan umsitingina, at innflyta vitan av hesum slag. Føroysk undirbrot- ligheit so tað syngur í. Mín niðurstøða er, at vit hava vælútbúgvið fólk inn- an umsitingina. Fólk, sum hevur neyðuga førleikan at loysa uppgávurnar. Trupul- leikin er, at vit hava leiðarar - alt ov nógvar semi - sum ikki síggja loysnina ella ikki vilja síggja loysnina. Arrogansan kemur týðiliga til sjóndar, tá eitt nú Kristian Magnussen, løgtingsmaður, í sjónvarpð- inum sigur seg ikki trúgva tí, sum ráðgevararnir siga. Sjálvandi kann Kristian Magnussen siga hetta, men so skal ein grundgeving til. Bert at vera betri vitandi gevur ikki meira enn 03. Tað er fyri atburð og so er innihaldið ikki tikið við. Sama er galdandi fyri Bjarna Djurholm, lands- stýrismann. At alivinnan liggur í andaleypi fyri ikki at siga tað, sum verri er, er eisini orsakað av mangl- andi vinnupolitikki. Um ein vil ella ei. Júst teirra máti at royna at rættvísgera feilirnar uppá er bæði pínligt og skaðiligt. Føroya fólk hevur lisið søg- una um nakna keisaran. Eitt sindur av eyðmýgd hevði nú klætt høgu harrunum betur. Antin førir landsstýrið ein ekspansivan fíggjarpolitik ella ikki. At senda ein hóp av fólki inn á ALS er bert at skapa eina kreppu. Men so sleppur landsstýrið undan at gjalda í fyrstu atløgu. Ein hurlivasa av einum ekspansivum fíggjarpolitikki sum semja er um í landsstýrinum, kann ikki annað enn undirgrava álitið til alt landsstýrið skrivar Gordon Ejedsgaard, búskaparfrøðingur í Kronikki í dag TINGHELLUKLUMMAN Finnbogi Ísakson Tað er ein Harrans lætti, at høvuðsstaðurin nú fær eina nýggja býráðssam- gongu og ein nýggjan borgarstjóra. Samgongan, sum hevur rátt tey seinastu fýra árini, man vera tann vánaligasta í eini 40 ár. Uttan at fara út í smálutir kann eg nevna, at ferð eftir ferð hevur undanfarna bý- ráð sett í gongd byggingar, sum stríddu ímóti fyrr gjørdum samtyktum og byggisamtyktini. Loysnin hjá meirilutanum hevur so verið at broyta byggisam- tyktina fyri at fáa framt sín vilja. At hetta so hevur havt við sær beinleiðis lyftisbrot til aðrar borgar- ar, hava teir einki lagt í. Eitt tað misháttasta, sum liggur eftir teir, er tann nýggi skúlin, sum skal bøta um hølisviðurskiftini í Kommunuskúlanum. Har hava teir kloynt ein bygn- ing upp í garðinum niðan fyri Realskúlan - á eitt andarhol, sum Býráðið annars langt síðani hevði lagt av til fríøki. Realskúl- in hevur sítt egna byggi- snið, men lítið sæst til tað nú. Er tað annars so átrok- andi at byggja Kommunu- skúlan út? Tað eru ikki nógv børn, sum búgva í sjálvum miðbýnum í Havn. Tað mátti verið rímiligari at bygt skúlarnar í útjaðaranum út. Óvæntað fyri meg læt veljarin Fólkaflokkin og Sambandsflokkin varð- veita meirilutan í Býráð- num. Tað má virðast. Men tað merkir ikki av sær sjálvum, at tað eru teir báðir flokkarnir, sum skula mynda meirilutan saman. Og tað bleiv tað heldur ikki til, tíbetur. Tað var annars sjáld- samur leikur, sum gekk fyri seg á náttartíð í høv- uðsstaðnum næturnar eftir valið. Sambært Heðini Mortensen høvdu Høgni Mikkelsen, sum hann sigur vera fólkafloks- mann, og Jan Christiansen stungið høvdini saman og gjørt allar avtalur, áðrenn nakar fundur yvirhøvur var millum Fólkaflokkin og Sambandsflokkin. Hetta hevði - framvegis sambært Heðini Morten- sen - við sær, at Jan Christiansen hevði fingið bæði í posa og sekk og vildi ikki eftirlíka nøkrum kravi frá Sambandsflokk- inum. Tí kann tað tykjast løgið, at Heðin Mortensen um 2-3 tíðina um náttina skrivaði undir eina avtalu millum somu flokkar. Men kanska vildi hann júst ta løtuna líka illa sova sum hinir sambandsmenninir. Í hvussu er stóðu bæði Høgni Mikkelsen og Beate Samuelsen í Sjónvarpin- um kvøldið eftir og gramdu seg um, at tey høvdu sovið valdið frá sær. Og Gud hjálpi mær, um ikki sjálvur sambands- høvdingurin Kaj Leo Jo- hannesen trein fram á skíggan og fór at tosa um at sova! Øll mundu ikki vera so álvulig við ta avtaluna, sum Fólkaflokkurin og Sambandsflokkurin skriv- aðu undir. Tí endaði hon við hesum komiska setn- inginum: Hendan avtalan er bind- andi… Jú, hyggasíggj! Avtalan skuldi takast í álvara, og ongin skuldi prøva uppá at bróta hana! Eitt annað løgið var tað samráðingarsnildið, sum hesir flokkar sýndu. Í avtaluni lótu teir dyrnar standa opnar, so at Javn- aðarflokkurin kundi sleppa upp í part. Tann flokkurin hevði so neyvan kunnað verið í einari øðrvísi støðu enn Hund- urin Brúni, sum fekk krummurnar av húsbónd- ans borði! Ná, men Heðin Morten- sen var ikki so illa svøvnt- ur kortini. Ella kanska raknaði hann rættiliga við, tá hann kom í betri selskap saman við Tjóðveldis- flokkinum og Javnaðar- flokkinum. Teir vóru ikki smáligir, men bjóðaðu honum borgarstjórastarv- ið. Og hann gjørdi, sum rætt var: hann tók av. Tí hvør skuldi kent seg bund- nan av einari avtalu við so komiskum innihaldi sum henni millum Fólkaflokk- in og Sambandsflokkin? Í hvussu so er ongin roynd- ur politikari við respekt fyri sær sjálvum. Nú skrivaðu so tríggir aðrir flokkar undir eina avtalu, og tað er ein avtala, sum er verd at taka í álv- ara. Tjóðveldisflokkurin var størstur í hesi nýggju samgonguni, men legði størri dent á at fáa sín politikk væl umboðaðan í samgonguskjalinum held- ur enn at læsa seg fastan í borgarstjórastarvið. Tað gjørdi flokkurin rætt. Enn var tjaldið tó ikki drigið fyri fyri seinastu ferð. Fjáltur kom á Jan Christiansen og tvey sam- bandsfólk, sum nú vendu sær til Javnaðarflokkin í Býráðnum. Og so vóru aftur samráðingar um eina heilt aðra samgongu. Aftur var ein avtala undirskriv- að, hesaferð millum Fólkaflokkin, ein skerdan Sambandsflokk og Katrin Dahl Jacobsen úr Javnað- arflokkinum. Katrin man vera betri enn fólk flest. At hon hirdi at samráðast við tveir flokkar, sum náttina fyri høvdu verið so há- stórir, at teir bara lótu dyrnar standa á gloppi, so at Javnaðarflokkurin kundi sleppa at sleikja gólvið! Eg var so góð- trúgvin at halda, at hinir flokkarnir mundu hava boðið Katrini Dahl Jacob- sen borgarstjórasessin. Men so eiðasørt. Onkran nevndarsess aftrat, tað var alt. Ein treyt í avtaluni var tó, at nevndin í Suður- streymoyar Javnaðarfelag skuldi góðkenna hana. Og í nevndini var so frægur stirðil, at hon segði nei. Síðani er Heðin Morten- sen vorðin limur í Javn- aðarflokkinum, har hann eisini hoyrdi heima fyrr, hóast hann umboðaði utt- anflokkalistan hjá Peturi í Gong í Býráðnum. Enn var leikur ikki heilt lokin. Sum eina seinastu roynd at sleppa upp í part, bjóðaðu Fólkaflokkurin og Sambandsflokkurin Tjóð- veldisflokkinum í sam- gongu. Flokkurin skuldi fáa borgarstjóran afturfyri. Men nú var ov seint. Longu valkvøldið fekk Fólkaflokkurin tvær áheit- anir frá Tjóðveldisflokk- inum um samgongu. Ein navnframur fyrrverandi borgarstjóri hjá Fólka- flokkinum - er mær sagt - mælti eisini Jan Christ- iansen til at gera sam- gongu við Tjóðveldis- flokkin. Men hann hevði betri ráðgevara, sum vildi hava samgongu við Sam- bandsflokkin. Tjóðveldisflokkurin stóð við ta avtalu, hann hevði gjørt. Nú má so svíða sum svøllur hjá teimum, sum hildu seg eiga Býráðið. Hvussu Heðin man fara at roynast? Væl, vænti eg. Vit minnast, hvussu dátt tað kom honum við, tá hann gjørdist varugur við, at partamaðurin Høgni Mikkelsen fór at byggja raðhús á einum spæli- plássi. Heðin fer - saman við frægari flokkum og fólkum - neyvan at føra ein býráðspolitikk, har alt ber til, bara makthavarar- nir brúka sína makt. Heðin Mortensen er til- tikin fyri at vera uppi í øll- um. Tað kann hann ikki meira. Millum annað noyðist hann at siga seg frá sum forseti í ÍSF. Har hevur hann stýrt við hepn- ari hond í næstan eina fjórðings øld. Tað er væl skiljandi, at hann tekur av, nú hann fær kjansin at gerast borgar- stjóri í høvuðsstaðnum. Ikki tí, 58 ár er ikki hægri aldur enn so, at hann sakt- ans kann fáa kjansin fleiri ferðir. Heðin Mortensen C M Y K 19 18