týsdagur 31. juli 2018síða 24

Mikudagur 1. august 2018 · Nr. 87 24 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 ar­lóg er sam­tykt, og nú er ætl­an­in at smíða nýggja lóg um for­eldr­a­mynd­ug­leika og sam­veru. Hetta eru eym – men neyðug – mál. Tað er ein stór ábyrgd. men vit taka hana á okkum. Heldur enn at dvølja í for­ tíð­ini føra vit samfelagið inn í nú­tíð­ina, so fortreytirnar skulu verða tær allarbestu – eisini í framtíðini. Javnari, rúmliga og meira modernað sam­felag Og síðani løgtingsvalið 2015 hava vit sæð eina støð­uga gongd móti einum javn­ari, rúm­ligari og meiri mod­ern­ að­um samfelagi. Fyrraárið gleddi eg meg til, at vit á fyrsta sinni skuldu ger­ast 50.000 fólk. longu nú eru vit 51.000. Hví? Jú, størsta broytingin er, at vit vinna kappingina um fólk­ið. nettotilflytingin er met­stór. Eisini fleiri út­lend­ ing­ar velja Føroyar. Okkara sam­fel­ag dregur, tí tað er nú­tím­ans­gjørt. Verandi vinnur blóma – og fleiri fólk merkir eisini fleiri hug­skot; fleiri vinnuvegir, størri inn­tøkur. arbeiði er til all­ar hendur. Men okkara fam­ilju­vin­arligu átøk hava sann­i­liga eisini munað. Stóri fólkavøksturin – ser­ liga av ungum fólki – vís­ir, at tað var rætt at skipa fleiri útbúgvingar, fleiri lestr­ ar- og lærupláss, bíligari ferðaseðlaprísir og hægri lestr­ar­stuð­ul – eisini 12. mán­ að­in. Men vit settu okkum eis­ ini onnur mál. Fyri summi tókt­ust tey veruleikafjar, tí onn­ur annaðhvørt ikki tordu ella ikki kláraðu at gera nakað við tey. Men vit rukku teimum, førdu Føroyar inn í nútíðina og brynja okkum til fram­ tíð­ina. Við broytingum í fisk­i­vinn­uni, alivinnuni, pen­sjóns­øki­num og við skatta­um­l­egg­ing­ini hava vit tryggj­að, at tað verður trygg­ ari, liviligari og javnari í Før­ oyum. Og hetta er ikki tikið úr leys­um lofti. Hagtøl hjá Hagstovuni vísa svart upp á hvítt, at vit liva í ein­um javnari samfelag. Nýggjastu tølini eru frá 2016, og síðani tað hava fleiri á­tøk minkað enn meiri um ó­javn­an. Býta tilfeingið javnari Hetta var eisini eitt av enda­ mál­unum við nýggju fiski­ vinn­u­skipanini: at býta tað, sum tilfeingið gevur, javn­ari og rættvísari. Nú er sligið púra fast, at fisk­i­r­í­k­idømið er ogn Før­ oya fólks – ikki privat ogn. Sam­stundis staðfestu vit, at fiski­rík­idømið er grund­ar­lag­ ið undir okkara bú­skapi – og undir føroysku fam­ilj­u­num. Verandi reiðarí hava fing­ ið góðar treytir í nýggju skip­anini, og vit fara uttan iva skjótt at síggja nýggjar í­løg­ur. Men menn­ing­ar­kvot­ ur og upp­boðssøla geva eis­ ini øðrum møguleika at fáa at­gongd til fiskivinnuna. End­a­málið er at fáa kapping um virðisøkingina úr liv­andi til­feing­i­num. Úr hesi kapp­ ing sprettur bæði nýggj­ ur dynamikkur – og størri inntøkur til reiðarí, mann­ ing­ar og samfelag. Næsta stig er at seta skip­ anina við veiðigjaldi í verk. Tá fara tey, ið hava framí­hjá­ rætt til tilfeingið – og sum fáa ein eyka stóran vinning – at lata eitt sindur eyka til væl­ferð­ar­samfelagið. Og veiði­gjaldið fylgir gongdini í vinn­uni. Forvinnur tú einki, rind­a­r tú einki. Forvinnur tú lítið, rindar tú lítið. For­vinn­ ur tú nógv, rindar tú meiri. Pensjónsskipanin týdnigarmikil Fiskivinnan og ali­vinn­an eru ryggurin í væl­ferð­ar­sam­ felag­num. Skapti og rindaði vinn­an ikki so nógv, sum hon ger, vóru møguleikarnir hjá ný­føð­ing­i­num nógv skerdir. Men vit rinda øll eftir føri­muni. Og tað áliggur okkum at fáa hvørja krónu at røkka so langt sum gjør­ ligt. Júst tí var pen­sjóns­ný­ skip­anin so týdn­ing­ar­mikil, tí hon styrk­ir hald­før­ið og fram­tíð­ar­tryggj­ar væl­ferð­ ar­sam­fel­ag­ið. Pensjónsnýskip­a­n­in tryggj­ar eisini øllum før­oy­ ing­um eina góða pensjón. Hon rindar meiri út og gevur størri frælsi. Í ár hækkaði útgjaldið úr sam­halds­fasta, men á nýggj­ ári­n­um hækkar útgjaldið aft­ur, og tá hava allir ver­ andi fólkapensjónistar fing­ið tilsamans túsund krónur aft­ ur­at at liva fyri. Um mánaðin. Hvønn mánað. Eftir skatt. Pensjónsnýskipanin mun­ar eisini væl hjá kom­ andi pensjónistum við lágari ella miðal inntøku, tí tey fáa som­u­leiðis meira at liva fyri. Pensjónsaldurin hækk­ ar varisliga, og nýggja pen­ sjóns­skipanin letur fólk sjálvi á­seta být­ið mil­l­um ar­beiðs­lívið og pen­sjóns­til­ ver­una. Pensjónisturin, sum ar­ beiðir nógv, kann útseta pen­sjón­ina og afturfyri fáa hægri pen­sjón, tá ið hann seinni fer at arbeiða minni ella gevst heilt. Pensjónisturin, sum vil ar­beiða nakað, fer at hava meira eftir, nú arbeiðslønin verð­ur munandi lagaligari mót­rokn­að. Pensjónisturin, sum ikki ar­beiðir, fær sum øll onn­ ur størri útgjald úr sam­ halds­fasta. Og tey, sum eru niðurslitin fyri pen­sjóns­ald­ ur, kunnu fara frá fyrr. Skipanin er gjørd so­leið­ is, tí vit vita, at tað enn er siðvenja í Føroyum, at ætt­ ar­lið­ini hjálpa hvør øðrum. Pen­sjón­ist­ar gera eitt stórt, virð­is­mikið arbeiði. Tey ansa børn­um, fara við og eftir teim­um, gera døg­urða og hýsa ungum fam­iljum. Ólavsøkuskrúðgongan er fornur siður. Síðani heimastýrislógina í 1948 hava løgmaður og landsstýrismenn eisini verið við. Fyri 20 ár síðani varð skrúðgongan broytt soleiðis, at gingið var í trimum røðum, við løgmanni, løgtingsformanni og bispi á odda Myndir: Jens Kristian Vang