týsdagur 14. august 2018síða 8

Mikudagur 15. august 2018 · Nr. 93 8 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Støv úr asbesti er sera vandamikið Gransking staðfestir, at asbeststøv, sum tú andar í teg í tvær til fýra vikur, kann elva til ólekiliga krabbasjúku. Men, er tað í lagi at drekka vatn, sum rennur gjøgnum asbestrør? Vilmund Jacobsen Andar tú asbeststøv í teg í bert tvær til fýra vikur, kann hetta vera nóg­mikið til, at tú verður ólekiliga sjúkur av krabbameini. Talið av dønum, sum hvørt ár fáa staðfest krabbameini av hesi orsøk, er heili 400. Eftir fólkatalinum svarar tað til, at umleið fýra føroyingar gerast álvarsliga sjúkir av avbeststøvi um árið. Ein vísundalig kanning, sum varð almannakunngjørd fyri trim­ um árum síðan, staðfestir nevni­ liga, at fólk, sum arbeiða við asbesti og fáa asbeststøv í seg, kunnu ger­ ast fongd við ólekiligum lungna­ hinnu­krabba. Tað er gomul vitan, at asbest er vandamikið, og tí hevur hetta tilfar eisini verið ólógligt í fleiri ár. Leiðandi yvirlæknin á sjúkra­ hús­inum í Slagelse í Danmark, Rolf Petersen, sum eisini hevur skrivað vís­undaliga grein um evnið, er ov­ farin av, at asbest kann gerast deyði­ligt eftir so stuttari ávirkan á likamið. Sambært nevndu kanning skal ógvuliga lítið til, áðrenn vandin fyri lungnahinnukrabba veksur. Krabbi í lungnahinnuni er sjáldsom sjúku, men hon er sera álvarsom. Asbestið er gloymt Av teimum umleið 400 tilburðunum av krabbameini í Danmark um árið, sum standast av asbesti, er talan um einar 100 tilburðir av lungnahinnukrabba. Yvirlæknin heldur, at tað hevði verið skilagott við einari greining og neyvari kunning um vandan við asbesti, tí asbest er líka sum farið í gloymskuna hjá fólki. Johnni Hansen, sum granskar í arbeiðsumhvørvi og krabbameini fyri Kræftens Bekæmpelse, sigur, at nógvir ungir handverkarar eru ikki greiðir yvir, at gamlir bygningar kunnu vera bjálvaðir við asbesti. - Ungu handverkararnir vita ikki, hvussu vandamikið tað er, tí teir vóru børn ella óføddir, tá trup­ ul­leikin var nógv frammi í sjeyti-og áttatiárunum. Johnni Hansen vísir til eina ar­ beiðs­ætlan í Pólandi, sum miðjar eftir, at alt asbest skal verða kort­ lagt og beint burtur fyri ár 2032. Gransking á Aalborg Universit­ ets­sjúkrahúsi hevur víst, at eisini fólk í familjuni og sambúgvar hjá asbest-raktum sjúklingum kunnu gerast álvarsliga sjúk. Ógvuliga eitrandi Í Danmark, har tað tað verður goldið fyri eitt nú at brúka vatn, hev­ur verið spurt, um regnvatn av taki úr asbesti kann brúkast sum drekkivatn. Men, her verður mælt til, at slíkt takvatn ikki verður drukkið. Víst verður á, at tá takpláturnar eru vorðnar gamlar og byrja at molast sundur ella brotna, kunnu spønir í slíkum føri enda í regn­ vatn­inum, og tí verður mælt til, at regn­vatn av asbesttaki ikki verður endur­nýtt sum drekkivatn. Í danskari vegleiðing verður sagt, at eternittplátur, sum eru fram­leiddar fyri 1984, altíð hava asbest í sær. Hinvegin kann eter­ nitt, sum er framleitt í árunum 1984-1988, hava asbest í sær. Men, eternitt, framleitt eftir 1988, er ikki fongt við asbesti. Drekkivatn í asbestrørum Um dagarnar var grein á danskari tíðindasíðu um barnagarð í Billund kommunu, har námsfrøðingar høvdu funnið lutir úr eternitti við asbesti í, nú tey vóru í holt við at veksa um spæliplássið. Úrs­litið varð, at nevnda økið í barna­garð­in­ um varð avbyrgt, meðan kann­ing­ar skuldu gerast. Men, eitt er so, hvat liggur í jørð­ ini, og hvat vit hava á takinum, nú vanligt er, at tøk og partvís húsa­ klædningar kunnu vera úr eternitti. Tey, sum gingu í haganum - eis­ ini í føroysku náttúruni - plagdu í sínari tíð at síggja beru eternitt­ rørini stinga undan moldini, og tað var og er partvís framvegis úr hesum rørum, at vit fingu okkara drekkivatn. Tað eru longu fleiri ár síðan, at danska Umhvørvisstýrið um­hugs­ aði at gera eina kanning sum ætl­ andi skuldi staðfesta, um gomlu vatn­rørini í Danmark eru ein heilsu­vandi. Gomlu rørini, sum eitt nú drekkivatn rennur ígjøgnum, eru nevni­liga úr eternitti við as­ besti í.  Kanningin skuldi vísa, um tað møgu­liga loysna asbestfiprur innan úr hesum rørum, sum síðan um drekki­vatnið enda í menniskjum. Tað var í sínari tíð Dansk Eternit­ fabrik í Aalborg sum framleiddi hesi rør, og bara í Aalborg vóru 200 kilometrar av tilsamans 600 kilo­ metrum av vatnrørum úr hesum tilfari. Eisini í Føroyum Men, tað er ikki bara í Aalborg, at hesi rør eru brúkt. Tey eru nevni­ liga brúkt um alt Danmark og í øðrum londum eisini, eitt nú í Før­ oy­um, her drekkivatn framvegis renn­ur gjøgnum gomul eternittrør. Við tað, at danir bora gjøgnum kálk fyri at fáa vatnið upp, er møgu­leiki fyri, at fiprur úr asbesti í vatninum verða ”kapslaðar” við kálki inni í rørunum og tí kanska ger­ast minni skaðiligar í drekki­ vatn­inum av hesi orsøk. Tað eru ikki smápengar, sum tað hevði kostað at tikið øll eternittrør upp og lagt onnur ístaðin. Tí eru tað kommunur, sum hava skift ein part av slíkum rørum út um árið. Í 1920-unum og 1930-unum vórðu rør úr stoypijarni brúkt til vatn­leið­ ingar, og eternittrørini komu ser­ liga í fimmti-og sekstiárunum.  Spurningurin hevur verið, um vandin við at drekka vatn, sum renn­ur gjøgnum eternittrør, stend­ ur mát við kostnaðin av at skifta gomlu rørini út. Øll vita í dag, at asbest kann vera lívs­vandamikið, um tað sleppur inn í likamið um andarásina, men spurn­ingurin er, hvør støðan er, um asbest­fiprur eru í drekkivatninum. Norskar kanningar hava víst, at mikroskopiskar restir av asbest­ fipr­um eru í drekkivatni, sum renn­ur í nevndu rørum. Men, tal­ an er eftir øllum at døma um so smá­ar nøgdir, at ivasamt er, um tær yvirhøvur kunnu hava nakran týdn­ing fyri heilsuna. Keldur: Jyllands-posten.dk/ Ing. dk (Ingeniøren) HEILSA Danir mæla frá at endurnýta og drekka vatn, sum rennur av gomlum asbesttøkum Men, er tað í lagi at drekka vatn, sum rennur gjøgnum gomul asbestrør?