týsdagur 11. september 2018síða 10

Mikudagur 12. september 2018 · Nr. 105 10 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Deyðiligheitin tvífalt so høg sum í norðurlondum annars Grønlendingar verða nú líka so ofta raktir av krabbameini, sum eitt nú danir, finnar, sviar, norðmenn og íslendingar. Men, vandin fyri at doyggja av krabbameini er nógv størri í Grønlandi enn í øðrum norð­urlondum. Vilmund Jacobsen - Tað er tí neyðugt at kanna krabba­meinstilgongdina í Grøn­ landi nærri, siga granskarar aftan fyri eina kanning og greining av við­urskiftunum. Vandin fyri, at grønlendingar fáa krabbamein er øktur í tíð­ar­ skeiðn­um 1983-2014 og er nú á sama støði sum vandin í øðrum norð­ur­ londum. Fleiri og fleiri grønlendingar fáa krabbamein, og vandin fyri at doyggja av sjúkuni er tvífalt so stór­ur í Grønlandi sum eitt nú í Dan­mark og øðrum norðurlondum. Tað vísir ein greining og kanning, sum Umbreen Yousaf, yvirlækni í oknologi á Haugesund Sjúkrahúsi í Noregi, hevur gjørt í samstarvi við Kræftens Bekæmpelse og Statens Institut fyri Fólkaheilsu. Greiningin er júst útgivin í vís­ unda­liga tíðarritinum, EClinical­ Medicine. - Tað er ræðandi, at deyðiligheitin í Grønlandi er so nógv hægri enn í øðrum norðurlondum. Hetta er ein álvarsom støða, og vit noyðast at hyggja eftir, hvør orsøkin til hetta er, sigur Umbreen Yousaf, sum er høvuðsrithøvundur til greiningina. Alt tíðarskeiðið frá 1983 til 2014 doyðu tilsamans 204 kvinnur og 229 menn í Grønlandi av krabbameini – roknað yvir hvørjar 100.000 íbúgvar. Í øðrum norðurlondum doyðu í sama tíðarskeiði 97 kvinnur og 135 menn av hvørjum 100.000. Ymisk sløg Greiningin vísir, at stórur munur er á krabbameinssløgunum, sum raka fólk í Grønlandi og í norðurlondum annars. - Vandin fyri, at grønlendingar doyggja av krabbameini í anda­ gøgn­um – serliga av lungnakrabba - er nógv størri enn í øðrum norð­ur­ londum. Sama er við krabba­meini í sodningargøgnum, sum eitt nú vælindi, maga, brisi og liv­ur. Har­ aftr­at er títtleikin av krabba­meini mill­um grønlendingar størri í eitt nú varrum, munnholu og svølgi, sig­ur Umbreen Yousaf. Á hinari síðuni er vandin fyri prostata­krabba, bróstkrabba, móður­merkjakrabba og blóðkrabba minni í Grønlandi enn í øðrum norð­ur­londum. Yvirlæknin sigur, at samlaði krabba­meinsvandin millum grøn­ lend­ingar er øktur árini 1983 til 2014 og er nú á støði við vandan í øðrum norð­urlondum. Ein av orsøkunum, sigur Um­ breen Yousaf, kann vera, at grøn­ lend­ingar í hesum tíðar­skeiði eru farn­ir at liva meira ”vesturlendskt”. - Har grønlendingar áður livdu av mati úr havinum, eta teir nú í størri mun feitari og søtari mat, og tað hevur helst sína ávirkan á vand­an fyri at menna krabbamein. Umbreen Yousaf vísir á, at lívs­ stíls­viðurskifti í Grønlandi sum eitt nú royking og alkohol kunnu hava sína ávirkan, og greiningin vísir eisini, at tilburðirnir av lungna­ krabba eru øktir. Nordcan-dátustovnur Grønlendsku hagtølini stava frá tí, sum danir rópa ”cancerregisteret” og ”dødsårsagsregisteret”, og hagtølini eru partur av norðurlendska krabbameinsdatabasanum, Nord­ can (www.ancr.nu), sum hevur upp­lýsingar um krabba­meins­til­ burðir og deyðiligheit í øllum norð­ ur­lond­um. - Nú ber til at fylgja við, hvussu títt­leikin av krabbamstilburðum og deyðsføllum av krabbameini er í Grønlandi samanborið við støð­una í Danmark og øðrum norð­ur­lond­ um, sigur yvirlæknin. Gerda Engholm, sum starvast hjá Kræftens Bekæmpelse og sum eis­ini hevur verið við í greiningini av støðuni í Grønlandi, sigur, at tøl­ini kunnu brúkast til at fremja átøk, ið kunnu viðvirka til at tálma gongdina í Grønlandi. Umbreen Yousaf heldur, at tað avgjørt er tørvur á at styrkja til­ búgv­ingina móti krabbameini í Grøn­landi, eins og neyðugt er at greina, hví deyðiligheitin mill­um grøn­lendingar, raktir av krabba­ meini, er so høg. - Vit áttu at hugt niður í smálutirnar, hvussu við­gerð­in og uppfylgingin av krabba­meins­ sjúk­lingum er í Grønlandi. Ein slík kanning hevði kanska givið okk­um ábendingar um, hvørji átøk møgu­ liga skulu gerast fyri at minka um deyði­ligheitina, sigur Umbreen Yousaf. Tað siga tølini Í Grønlandi búgva 55.000 fólk, og her eru umleið 200 krabba­meins­ til­burðir um árið, harav 110 doyggja av sjúkuni. Í Danmark búgva 5,7 miljónir fólk, og her verða umleið 37.000 rakt av krabbameini um árið, harav 15.500 doyggja av sjúkuni. Í norðurlondum búgva til­sam­ ans 26,5 miljónir fólk, og her eru um­leið 150.000 tilburðir av krabba­ meini um árið, harav 61.500 doyggja av sjúkuni. Vandin fyri at doyggja av krabba­meini í Grønlandi er nevni­ liga tvífalt so stórur sum í norður­ lond­um annars. Í Grønlandi vóru árini 1983 til 2014 tilsamans 4.716 nýggir til­burð­ ir av krabbameini, og í sama tíðar­ skeiði doyðu 3.231 fólk av sjúkuni. www.cancer.dk HEILSA Krabbamein í Grønlandi