týsdagur 11. september 2018síða 9

9 Mánadagur 6. januar 2014 · Nr. 2 Sosialurin Hugskot og viðmerkingar – send sms til 225000 Mikudagur 12. september 2018 · Nr. 105 TÍÐINDI hendan vitjanin er felags fyri øll«, greiðir Krista Niel­sen frá. »Ofta biðja familjurnar eisini sjálvar um vitjan«, legg­ur Una Knudsen aftrat. Fyri at gerast heilsu­frøð­ ingur í dag mást tú fyrst hava sjúkrarøktarfrøðiligu út­búgv­ingina og síðani leggja eitt og eitt hálvt ár av lestri og starvsvenjing omaná. Hesa útbúgving ber ikki til at nema sær í Før­ oyum. Hóast vit mangan ikki vita av hvørjum øðrum í hesum samfelag, so er altso ein bólkur, sum hevur gott og persónligt samband við øll og innlit í privata lívið hjá familjunum. Í so máta verður eingin sleptur uppá fjall – tí har vil altíð vera onkur, sum kemur framvið at lurta og skjalfesta søguna hjá tí einstøku familjuni og geva ráð.   Vanlutfallið millum rørslu og kost Men hvat eru tað fyri av­ bjóð­ingar, heilsufrøðingar møta í dag? Í stuttum snýr tað seg ofta um, at børn hava minkandi samband við tey vaksnu, at vekttrupulleikin er vaksandi og um eitt gerandis­lív og familjulív, ið verður meiri og meiri tal­gilt, og sum í mongum førum hevur hug at gera seg inn á bæði húsfrið og skúlalív. Hetta er alt samalt trivnað­ ar­ligar og heilsu­lig­ar av­bjóð­ ingar, sum hoyra til dagin í dag. Heilsufrøðingarnir eru samdir um, hvør trupulleiki liggur ovast. »For nógv børn viga ov nógv. Simpulthen. Serliga børn í skúlaaldri, men kanska eisini barnagarðsbørn«. Og hvør er orsøkin? Ov nógv telda, skeivur kostur, ov nógvir sjónvarps- og teldutímar, at vit ikki røra okkum líka nógv long­ ur, eru nakrar av orsøk­un­ um sambært heilsu­frøð­ ing­un­um. Niðrisitandi virksemi eigur heilt greitt sín part. »Ja, og børnini verða koyrd nógv. Koyrd í skúla til dømis. Og heintað«, sigur Elsa Mortensen og sipar til, at soleiðis var ikki fyri bara fáum áratíggjum síðan. Tá gingu ella súkklaðu børn meiri.  »Maturin, sum børn eta í dag, er simpulthen ov orku­ ríkur í mun til rørsluna«, greið­ir Krista Nielsen frá. »Tað er tó ringt at finna bara eina orsøk til alt. Í summum førum kann eisini vera, at familjan ikki hevur so góða tíð, og at tað merkir meiri fast food«, leggur Una Knudsen aftrat. So lutfallið millum mat og rørslu er skeiklað. Tá eg var barn í 80’unum, var tað frítt spæl úti, og tú gekk næstan alla staðni har tú skuldi, meðan vit í nógv størri mun eru niðrisitandi í dag. »Og man fekk sodavatn í lítlum fløskum«, svarar Krista Nielsen. »Ein ísur var eisini ein lítil kramarísur ella pinnaísur. Mongdirnar í dag eru øgiligar afturímóti. Alt er faldað væl og virðiliga upp«, sigur hon, áðrenn Una Knudsen ger vart við, hví tað er so umráðandi at fara so langt niður í barnaárini sum gjørligt og hugsa um heilsuna og lívsvanarnar. Tí longu tá byrjar lívið at fáa sína kós. »Faktiskt, um man skal hugsa fyribyrgjandi, so er tað her niðri á pinkubarnastigi, at vit mugu tosa um, hvussu alt skal ganga víðari«, sigur hon. »Vit kunnu tó ikki for­ langa, hvat foreldrini skulu gera. Okkara leiklutur her hin­vegin at geva nýggjastu vitan­ina víðari, soleiðis at for­eldrini hava eitt gott grundar­lag at velja útfrá«, sigur Elsa Mortensen. Størsta avbjóðingin Hóast vektin liggur ovaliga á listanum, er tó ser­liga ein søga, sum eigur mun­in á øllum hinum av­bjóð­ing­ unum. Og tað er, at alarmer­ andi nógvar familjur heilt ein­falt mangla tak yvir høvd­ ið. Og tann støðan versnar í hvørjum sambært heilsu­ frøð­ingunum, sum dagliga vitja húsvillar familjur. »Tað er tann størsti trupul­leikin beint nú: at fólk ikki hava tak yvir høvdið. Also at familjur simpulthen gerast heimleysar. Tær standa úti á gøtuni. Fyrr var tað mest í Havnini, men nú er trupulleikin at síggja um alt landið«, sigur Nicolina Høj­ gaard. Sambært heilsu­frøð­ing­ un­um er hetta ein trupul­ leiki, sum skríggjar til himmals. Men tey eru fá, sum hoyra skríggið. Og ein av orsøkunum er skommin: at tað kennist trupult hjá raktu familjunum at boða al­ ment frá um júst hetta. »Tað er størsti sosiali trupul­leikin í løtuni. Og tað er nakað, sum familjurnar ikki skelta við. Altso tað tykist teimum pínligt at standa uttan tak yvir høvdið. Og hvar fer man tá? Jú, man fer heim til abbar, ommur, mamm­ur og pápar og mostr­ ar. Og so fær man eitt kamar til seg og síni børn. Og tað er ikki tað besta«, sigur Nicolina Højgaard. »Ella tey flyta í øgiliga ringar íbúðir«, leggur Elsa Morten­sen aftrat. »Og dýrar íbúðir«, sigur Una Knudsen. »Og tað er tað, sum vit ikki ordiliga skilja. At man ikki kann loysa tann trupul­leikan. Vit síggja at íbúðir verða bygdar uppi í Hoyvík til dømis. Men hetta eru dýrar íbúðir, sum vælhavandi fólk flyta inn í, meðan tey lág-og miðal­løntu framvegis liggja í vána­ligum íbúðum. Altso stættar­mun­ ur­in er so stórur, tá tað kem­ ur til akkurát tað«, sigur Nicolina Højgaard. »Og tað veit man sum fyri­ byrgjandi arbeiðsfólk, hvat tað ger tá familjurnar búgva vánaligt: tá fært tú børn, sum eru sjúk av til dømis bronkitis og millum­oyra­ bruna og aðrar infektiónir í anda­leiðunum«, leggur Una Knudsen aftrat. »Og tey fáa ikki bara hug­ savnað seg um bara at vera børn ella um tað at læra«, sigur Elsa Mortensen. »Bara tað at hava vinfólk heim við ber ofta illa til, tí plássið er ikki til tað. Tað er eisini tað við tí, at hesar familjur ofta mugu flyta aftur. Børnini vita ikki um tey fáa eitt kamar. Skal eg sova undir trappuni ella úti í gongini? Tað er ringt fyri børn at liva soleiðis«, sigur Nicolina Højgaard.  Ein trupulleiki uttan skjalfesting og átøk Bústaðartrupulleikin er ein trupulleiki, sum heilsu­frøð­ ingar í síðsta enda hava av­ mark­aða ávirkan á. Tí hava tær eisini langt síðan vent sær til kommununa fyri at útvega sær hagtøl. Tað, sum kemur so týðiliga til sjóndar úti í arbeiðinum, har heilsystrar standa andlit til andlits við neyðstøddu familjurnar, kemur tó ikki til sjónd­ar í nøkrum ítøkiligum tøl­um. Vit mangla heilt ein­ falt neyv tøl á økinum. »Tað er ein dagligur trupul­leiki, vit síggja. Og eitt tað keðiligasta við hesum er, at um tú ringir oman í kommununa og spyr, um tey hava tøl fyri, hvussu nógv fólk dagliga ella mánaðarliga mangla tak yvir høvdið, so hava tey ikki ánilsi fyri tí, tí tey føra eingi hagtøl. Og tað haldi eg er ov vánaligt, tá ið tú hugsar um, at vit her hava ein stóran og álvarsaman trupul­leika, sum hevur av­ leið­ingar fyri bæði heilsu og trivnað. Altso at tú ikki hevur hagtøl fyri, hvussu nógv fólk í roynd og veru eru at rokna sum heimleys í til dømis Tórshavnar kom­ mu­nu. Tað vil siga, hvussu nógv­ar familjur flyta út hvønn dag, og hvussu nógv­ ar familjur ringja til kom­ mununa og spyrja, um kom­ munan eigur eina íbúð til teirra«, sigur Nicolina Høj­ gaard og ger vart við, at hetta hevur staðið uppá í nógv ár. »Tað eru eini 4-5 ár síðan, at vit fyrstu ferð settu okkum í samband við kom­ mun­una um hetta. Tá ringdu vit fyri at vita, um tey kundu útvega okkum tøl fyri, hvus­ su nógv fólk ringdu til tey um íbúð. Tí kommunan eigur nakrar íbúðir í Havnini, sum verða leigaðar út. Men tey føra ikki hagtøl yvir tað. Tað er margháttligt, tá ið tú til dømis hugsar um, hvussu nógv hagtøl vit sjálvar føra. Vit hava skyldu til at skjal­ festa okkara arbeiði væl og virðiliga. Tí kennist tað fyri okkum løgið, at man ikki skjal­festir ein so týðandi trupul­leika aðrastaðni«, sigur Nicolina Højgaard. Styrkin í hesum yrkis­ bólki er avgjørt, at heilsu­ frøð­ingarnir eru teir ein­astu, sum eru inni í hvørjum ein­ asta barnaheimi í Føroyum. Í hvørjum einasta heimi, har eitt barn verður føtt, eru tær til staðar. Og tær kanna hvørt einasta skúlabarn í landi­num, og tosa við tey. Sostatt er eingin ivi um, at samfelagið eigur ein virðis­miklan lykil til før­ oysku familjurnar. Tess meiri margháttligt er tað so­statt eisini, tá ið eingin myndug­ leiki vil taka sær av einum trupul­leika, sum alsamt oftari kemur fram í ljósmála, tá hurðin fer upp.