hósdagur 13. september 2018síða 31

FRÍGGJADAGUR 14. SEPTEMBER 2018 SOSIALURIN 106 3 Hiddenfjord brúkar nógva orku til at køla vatnið frá smoltalingini á Fútakletti. Nú hevur fyri­tøkan sett Malina Ellefsen, jarð­frøðing, at gera eina vinnu ph.d.-verk­ætlan, ið skal kanna, um grund­vatn er í økinum, sum kann brúk­ast í niðurkølingini av vatn­inum á smoltstøðini. EFTIR DAGMAR JOENSEN-NÆS A lifyritøkan Hiddenfjord er í ferð við at byggja smoltstøðina á Fútakletti munandi út. Eitt av endamálunum við útbyggingini er, at smoltið skal verða størri, tá tað verður sett á sjógv. Tað setir stór krøv til vatn­skip­ anina á smoltstøðini at hava meira og størri smolt. Vatnið í kørunum skal helst ikki koma yvir 12 hitastig, og tað er orkukrevjandi og harvið kostnaðarmikið at køla vatnið niður. Hiddenfjord hevur nú tikið stig til at fáa kannað, um grund­vatn er í økinum rundan um smolt­ støðina, og um tað ber til at brúka grundvatnið í niðurkølingini av vatninum á smoltstøðini. Fyri­ tøk­an hevur fingið stuðul frá eini ser­ligari skipan undir Gransk­ing­ ar­grunninum til eina vinnu ph.d.- verk­ætlanin, sum skal leita eftir møgu­ligum grundvatni, ið kann brúk­ast til endamálið. Malan Ellefsen, jarðfrøðingur, er sett í starv sum vinnu ph.d.-lesandi á Hiddenfjord og á Danmarks Teknologiske Universitet – DTU – í Lyngby, og hon er júst farin til verka. - Vatnið á smoltstøðini verður endurnýtt, og tilgongdin at pumpa vatnið runt, samstundis sum smoltið svimur í kørunum og verð­ ur fóðrað, ger, at tað verður heitari enn væntað. Vatnið skal helst ikki koma yvir 12 stig, tí so tekur fiskurin skaða. Tað er sera orkukrevjandi og harvið kostnaðarmikið at køla vatnið niður, og tí hevur fyritøkan ynskt at gera eina roynd at leita eftir køldum grundvatni í økinum, sum kann brúkast í niðurkølingar- tilgongdini, sigur hon. Loftsmyndir og boringar Malan fer nú undir at kanna økið kring smoltstøðina fyri sprekku­ skip­anir og møguligar vatn­goymsl­ ur í undirgrundini. Tað skal ger­ast við eitt nú at kanna neyvar lofts­ myndir og gera nýggjar jarð­alis­ frøði­ligar kanningar av jørðini und­ir Fútakletti, og helst eisini onkra kanningarboring. Endamálið er at koma fram til úrslit, sum kunnu vera við til at minka um orkuna, sum í løtuni verður nýtt til at køla vatnið frá smolt­alingini niður undir 12 stig, við at nýta verandi náttúrutilfeingi í nær­umhvørvinum rundan um smolt­støðina. - Við at kanna fylgisveinamyndir, innsavna data við dronu og gera jarðalisfrøðiligar kanningar vóni eg at finna fram til, um nóg nógv er til av grundvatni í økinum til, at tað loysir seg at fáa tað upp og brúka tað til at køla vatnið á smoltstøðini niður, sigur Malan Ellefsen. Eisini áhuga fyri land og komm­unur Grundvatn er vatn, sum situr í poknum, rivum og gloprum í und­ir­ grundini og eisini kann sita bundið í ymiskum steinsløgum. Ofta er tal­ an um grundvatnsborð í lend­in­um, har vatnið situr upp til eina ávísa hædd undir yvirflatuni. Nýggjar kanningar, sum Jarð­ feingi hevur gjørt, vísa, at føroyska grundvatnið er ungt, eini 3-5 ár. Tað merkir, at tað allarhelst verður end­urnýggjað rættiliga skjótt. - Vit vita vit ikki heilt víst, hvussu vatnið í undirgrundini í Før­oyum háttar sær. Vit fara helst ikki at finna stórar vatn-goymslur, men um tað er so, at vatnið verður end­urnýggjað lutfalsliga skjótt, kunnu vit - um vit eru heppin - kort­leggja grundvatnskipanina í øk­inum og bora hol, sum kunnu leiða vatn til yvirflatuna, sigur Mal­an. Flestu lond i verðini brúka grund­vatn sum vatnveiting til drekkivatn og framleiðslu, men í Føroyum verður tað ikki gjørt á sama hátt, tí tað nógva regnið ger, at vit hava nóg nógv av yvir­flatu­ vatni. Onkrar av keld­un­um, sum spræna upp, verða nýttar sum drekki­vatn. - Um úrslitini av kanningunum á Fútakletti verða góð og kunnu brúk­ast av smoltstøðini, kann hetta eisini koma øðrum í Føroyum til góðar. Til dømis kunnu land og komm­unur umhugsa at fara undir at brúka grundvatn, tá turkur er, sigur Malan. Í fyrsta umfari er tað tó Hidd­en­ fjord, sum eigur ágóðan av kann­ ing­unum hjá Malini Ellefsen. - Eg eri sett í starv sum vinnu ph.d. lesandi á Hiddenfjord, og fyri­tøkan hevur tí rætt til úrslitini fyrst. Men síðani skal eg skriva grein­ar, ið skulu gevast út, og um nøk­ur ár verða kanningarnar óivað tøk­ar hjá øðrum at brúka eisini, sig­ur hon. Vinnu ph.d.-verkætlanir fingið granskingarstuðul Granskingarnevndin hevur fyri fyrstu ferð játtað stuðul til vinnu ph.d.-verkætlanir. Tvær verk­ætl­ anir hava fingið eina millión kr. hvør. Onnur verkætlanin kallast “Kann­ingar eftir møguligum grund­vatni í økinum á Fútakletti á Vág­oynni til smolt-aling á landi”. Part­arnir í verkætlanini eru Malan Ellef­sen, jarðfrøðingur, Hidd­en­ fjord og DTU Environment. Hin verkætlanin kallast “Út­ vinn­an av alduorku við Føroyar”. Part­arnir í verkætlanini eru Bárður Joensen, sivilverkfrøðingur, LBF og DTU Mechanical Engineering. Stuðulin til vinnu ph.d.-verk­ ætl­anir kemur úr tí avtikna Minn­ ing­ar­grunn­inum fyri Dánjal Nicla­ sen. Tá nevndin fyri grunn­in tók grunnin av og lat Gransk­ing­ar­ ráðnum peningin, gjørdi Gransk­ ing­ar­nevndin av at royna vinnu ph.d.-skipan í Føroyum við hesum peng­um. Lýst varð eftir umsóknum á fyrsta sinni í 2017, men tá var ikki mett, at innkomnu umsóknirnar luku treytirnar. Í ár komu tríggjar umsóknir inn. Tvær teirra eru nú játtaðar, og tann triðja verður væntandi viðgjørd í næstum. Ein vinnu ph.d.-verkætlan er skipað eftir einum øðrvísi leisti enn ein vanlig akademisk ph.d.- verkætlan. Ein ph.d.-kandidatur verður settur í starv í eini fyritøku og samstundis innskrivaður til ph.d.-lestur á einum universiteti. Fyritøkan fær stuðul til verk­ætl­ an­ina og rindar restina av kostn­að­ in­um av verkætlanini, annað­hvørt sjálv ella í samstarvi við aðrar priv­ at­ar partar. Tað er í stóran mun fyri­tøkan, sum avger, hvat verður granskað, og úrslitini skulu oftast brúk­ast ítøkiliga í fyritøkuni. Yvirskipaða endamálið við vinnu ph.d. verkætlanum er at styrkja granskaratilgongdina og før­leika­menningina í vinnuni og styrkja samstarvið millum gransk­ ing­ar­umhvørvið og vinnuna. Hiddenfjord hevur tikið stig til vinnu ph.d. verkætlan: VERKÆTLAN: Kanningar eftir møguligum grundvatni í økinum á Fútakletti á Vágoynni til smolt-aling á landi PARTAR Í VERKÆTLANINI: Malan Ellefsen, jarðfrøðingur, Hiddenfjord og Danmarks Teknologiske Universitet – DTU - í Lyngby AÐRIR SAMSTARVSPARTAR: Náttúruvísindadeildin á Setrinum og aðrar partar í Føroyum KOSTNAÐUR: 2.450.000 kr. Játtan úr Granskingargrunninum: 1.000.000 kr. AÐRIR STUÐLAR: Hiddenfjord TÍÐARÆTLAN: 1.9.2018 – 1.9.2021 Malan Ellefsen fer næstu trý árini at kanna, um grundvatn er í økinum kring smoltstøðina á Fútakletti. Um kanningar vísa, at vatn er í undirgrundini á Fútakletti, verður møguliga onkur kanningarboring gjørd. Kanna um grundvatn finst í økinum kring smoltstøð