hósdagur 13. september 2018síða 33

FRÍGGJADAGUR 14. SEPTEMBER 2018 SOSIALURIN 106 5 í sjónum. - Endamálið er at savna vitan um broytingar í havinum og gera for­sagnir um, hvussu hetta fer at ávirka vistfrøðina, sigur Ian Salter. Havstovan hevur í fleiri ár gjørt nakrar av teimum mátingum, ið skulu til fyri at fáa eina mynd av broyt­ingunum í havinum. Men fyri at fáa eina eygleiðingarkipan eftir altjóða ásetingunum frá GOOS, mugu fleiri kanningar gerast, og tað krevur pengar og serkøn fólk. Ian Salter hevur fingið fígg­ ing úr millum annað Gransk­ing­ ar­grunn­inum til eina verkætlan, ið hann kallar FAMEOS - Faroese Marine Ecosystem Observing Study. Hon hevur til endamáls at leggja grundarlagið fyri eini eyg­ leið­ingarskipan av lívfrøðiliga marg­feldinum og vistskipanini á Land­grunninum og at menna nýggj­ar lívevnafrøðiligar kanning­ ar­hættir. DNA leivdir í sjónum At gera DNA kanningar av slóðum eftir djórum í sjónum er ein rætti­ liga nýggjur kanningarháttur, sum letur upp fyri nógvum nýggj­ um møguleikum og gevur nógva nýggja vitan um lívið í sjónum. Kann­ingarhátturin er tó enn ófull­ fíggj­aður, millum annað er enn ókent, hvussu leingi DNA heldur sær í sjónum. Ian Salter hevur áður ar­beitt við slíkum kanningum í Miðjarð­ar­ havinum og í Arktiska havinum, og tá kom hann eftir, at árstíðin hev­ur stóra ávirkan á livitíðina hjá DNA slóðunum. Tær halda sær fleiri vikur um veturin, men um summ­ arið verða tær niðurbrotnar eftir fá­um tímum. - Um vit finna DNA frá einari smá­veru ella einum djóri í einum sýni, kunnu vit við vissu siga, at tað hevur verið har. Men vit kunnu ikki vita, um onnur djór eisini hava verið har, sum ikki hava lagt nakra DNA slóð eftir seg, sum enn ikki kann mátast. Og vit kunnu heldur ikki vita, nær djórið hava verið har, sigur hann. Ein partur av verkætlanini hjá Ian Salter er at menna nýggja DNA kanningarháttin. - Tað er ógvuliga torgreitt, tí vit kenna ikki DNA hjá øllum verum, og tað er eisini ymiskt, hvussu leingi DNA leivdirnar eru í sjónum. Ian Salter ivast tó ikki í, at DNA kann­ingarnar fara at geva nógvar nýggjar møguleikar. - Fleiri sløg av æti eru so smá, at tey bert kunnu eyðmerkjast við DNA kanningum. Tað er nógv skjót­ari at gera slíkar kanningar enn at sita og eyðmerkja og telja kanska 200 sløg í einum sýni undir ein­um mikroskopi, sigur hann. Kunnu gagna vinnuni Føroyar liggja á markinummillum Atlantshavið og Arktis, har broyt­ ing­arnar henda skjótast, og tí hava eygleiðingar av broytingum í havinum ovurstóran týdning fyri allan heimin. Men kanningar av DNA leivdum í sjónum kunnu eis­ini fáa sera stóran týdning fyri før­oyska búskapin. - Tað er neyvan nakað land í heim­inum, sum er meira bundið at havinum enn Føroyar. Okkara bú­skapur stendur og fellur við, hvussu havið hevur tað. Tí hava broyt­ingar í vistskipanini sera stór­an týdning fyri Føroyar, sigur Ian Salter. Kanningar av DNA í sjónum kunnu serliga verða nyttugar hjá eitt nú føroysku alivinnuni. - Kanningarnar kunnu til dømis brúkast til at hava eftirlit við ymsum sløgum av algublóming og bakteria, sum eru kend fyri at vera vandamikil fyri alifiskin. Ian Salter ger eisini royndir, sum skulu vísa, um DNA kanningar kunnu brúkast til metingar av fiskastovnum. - ICES kjakast um DNA kann­ ing­ar kunnu betra okkara vitan um fiskastovnarnar, men tað eru enn nógvir ósvaraðir spurningar. Til dømis vita vit ikki enn, um DNA frá einum fiskaslagi í einum sýni er sambæriligt við nøgdina av fiskinum, sigur hann. Ian Salter hevur fleiri ferðir verið við, tá Havstovan hevur verið úti við Magnus Heinasyni og gjørt yvirlitstrolingar. Hann hevur tikið royndir av sjónum og samanborið úrslitið av DNA kanningunum við tað, sum er komið í trolið. - Eg royni at finna fram til, um mongdin av DNA í mínum kann­ ing­um samsvarar við nøgdina av fiski í trolinum. Royndir, sum eg havi gjørt í kørum á Sjósavninum, benda á, at nøgdin av DNA sam­ svar­ar við mongdina av fiski. Men hetta er bert fyrst stigið og tað er nógv torførari at gera tílíkt arbeiði á sjónum, har nógvir ókendir fakt­ or­ar eru. - DNA kanningar kunnu helst hjálpa okkum at skilja betur út­ breiðsl­una av fiski kring Før­oy­ar, men tær fara ongantíð at koma í staðin fyri vanligu yvir­lits­trol­ ingarnar, tí tær geva okkum ikki neyðugu vitanina um aldur, stødd og føði hjá stovninum, sum eru um­ ráð­andi partar í stovns­met­ing­un­ um, sigur Ian Salter. Vitan er fyrsta stigið Ian Salter er í ferð við at søkja fígg­ ing , so eygleiðing og gransking av vist­frøðini á Landgrunninum kann halda fram, tá hann er liðugur við sína trý ára verkætlan frá Gransk­ ing­ar­ráðnum. - Verkætlanin er ætlað sum ein byrj­an til eina eygleiðingarskipan, sum tey hava í øðrum londum. Tað tekur tíð at síggja broytingar í vist­skipanini, og tað hevur stóran týdn­ing, at arbeiðið heldur fram. - Vitan um vistfrøðina í føroyska hav­øk­inum hevur týdning bæði fyri Føroyar og fyri allan heimin. Okk­ara landafrøðiliga støða ger, at vit hava eina serliga ábyrgd at kanna hesi viðurskifti, sigur hann. - Vit vita, at umhvørvisbroytingar henda. Men vit vita ikki, hvørjar ávirk­anir broytingarnar fara at hava á vistskipanina, og hvussu tað kann ávirka búskapir, ið eru so tengdir at havinum sum tann før­oyski. Kanningar sum mínar hava eis­ini sum endamál at vera grund­ ar­lagið undir millumtjóða sátt­ mál­um, sum royna at steðga um­ hvørvis­broytingum, so sum París veðurlagsavtaluni, sigur Ian Salter. ndi fyri at skilja umhvørvið OCEAN SAMPLING DAY Ein bólkur av granskarum fór í 2014 við stuðli úr ES undir eina verkætlan, sum varð nevnd “Ocean Sampling Day”. Endamálið var at kanna margfeldið av æti og bakterium so nógva staðni í heimsins høvum sum gjørligt. Á middegi á longsta degi, 21. juni, verða sýni tikin á meira enn 200 kanningarstøðum í heiminum. Sýnini skulu geva eina løtumynd av havsins smáverumargfeldi og geva innlit í, hvussu hesar verur eru skipaðar og virka.  Havstovan gjørdist í ár partur av hesum tiltaki. Tann 21. juni vórðu sýni tikin á Lívfiskastøðini í Skopun, har Havstovan regluliga kannar sjógvin, sum verður pumpaður inn á støðina. DNA KANNINGAR Í HAVINUM Granskarar eru nýliga komnir eftir, at flestu verur í havinum leggja DNA slóðir eftir seg, sum kunnu finnast í sjógvi. Slóðir av DNA frá plantuæti og fiski i eru funnar í sjósýnum. DNA slóðir kunnu nýtast at kanna útbreiðslu av plantu- og djórasløgum., men kanningar, ið Ian Salter, ph.d. og granskari á Havstovuni, hevur gjørt, vísa, at neyðugt er at taka hædd fyri árstíðarbroytingum fyri at kunna staðfesta, hvussu long tíðarskeið og hvussu stór øki slíkar slóðir umboða. Ian Salter hevur mátað livitíð hjá DNA slóðum í sjógvi í eitt ár í útsynningspartinum av Miðjarðarhavinum. Úrslitini vísa, at DNA leivdirnar halda sær fleiri vikur um veturin, men um summarið verða tær niðurbrotnar eftir fáum tímum. Kanningar av DNA slóðum í sjógvi kunnu fáa stóran týdning fyri at skilja sambandið millum lívfrøðiliga margfeldið og útbreiðslu av plantu- og djórasløgum. Betri vitan kann gera tað lættari at hava eina skynsama umsiting og handfaring av vistskipanum í havinum. Ian Salter arbeiðir í løtuni við at gera líknandi kanningar av lívfrøðiliga margfeldinum og vistskipanini á føroyska Landgrunninum. FAMEOS FAMEOS er ein stytting fyri the Faroese Marine Ecosystem Observing Study, sum er ein verkætlan, ið hevur til endamáls at leggja grundarlagið fyri DNA kanningum av lívfrøðiliga margfeldinum og vistskipanini á Landgrunninum í samsvari við arbeiðsleistin hjá Globel Ocean Observing Systems - GOOS Ian Salter, havfrøðingur, ph.d., arbeiðir í løtuni á Havstovuni við hesi verkætlan, sum er fíggjað av Granskingargrunninum, Fiskivinnuroyndum, Havstovuni og úr Fraklandi. Ian Salter hevur fingið stuðul úr Granskingargrunninum til at gera DNA kanningar av lívfrøðiliga margfeldinum og vistskipanini á Landgrunninum. Smáverur og leivdir av øðrum djórum verða sílað úr sjónum og savnað í sýni á Havstovuni.